Home Gemist Buigen naar een struikelsteen

Buigen naar een struikelsteen

0
Gunter Demnig aan het werk.

Er glimmen koperkleurige plaatjes in de stoep bij Halmaheirastraat 4 en Eerste Atjehstraat 40. Het waren de woonadressen van Ies van Bergen en het echtpaar Levie en Eva Vuisje. Ze kwamen alle drie om in Auschwitz. Op 4 oktober legde de Duitse kunstenaar Gunter Demnig de eerste drie herdenkingsstenen van de Indische Buurt.

Tekst Hansje Galesloot | Foto’s Marcel de Cnock | IJopener

Het project Stolpersteine (struikelstenen) is een idee van Gunter Demnig. Hij vertelt in interviews dat hij van de protestgeneratie van ’68 is. Ze vroegen hun ouders en grootouders naar hun oorlogsgeschiedenis, maar die deden er liever het zwijgen toe. Ook op school schoot de aandacht voor de nazigeschiedenis tekort, vond Demnig. Zo ontstond het idee voor de Stolpersteine, om het pijnlijke verleden juist zichtbaar te maken. Demnig dacht er enkele honderden te leggen, maar het project sloeg enorm aan. In ruim twintig jaar heeft Demnig 70.000 stenen geplaatst in 24 landen. Tot voor kort deed hij dat altijd zelf, rondreizend door Europa, uitgerust met attributen als hamer, beitel, boor en troffel. Inmiddels is hij 71 en werkt hij eraan het project geleidelijk over te dragen.

Stolperstein voor Ies van Bergen.

Elke steen draagt één naam van een omgekomen joodse bewoner. Soms liggen er meerdere plaatjes bij elkaar, voor een heel gezin dat is afgevoerd. De namen zijn er met de hand in gestanst. Het messing plaatje van ongeveer 10 x 10 centimeter ligt vrijwel altijd direct voor de woning van de persoon die daar vroeger woonde. Voorbijgangers of bezoekers van het huis ‘struikelen’ toevallig over het kleine monument in de stoep. Ze bukken zich om de tekst te lezen en buigen zo voor de overleden bewoner van het huis.

Namenmonument Weesperstraat
Een mens is pas vergeten als zijn naam vergeten is, is een kerngedachte van de joodse rouwtraditie. Bijna alle overledenen hebben geen grafsteen. Op deze manier blijft hun naam leven. Het zijn niet alleen Joden die zo herdacht worden, al is dat wel het overgrote deel. Er is ook ruimte binnen het project voor het herdenken van Roma en Sinti, homoseksuelen of slachtoffers van euthanasiepraktijken van de nazi’s.

Juist nu herleeft in Amsterdam weer de heftige discussie over het grote namenmonument aan de Weesperstraat. Op 27 november verwierp de gemeentelijke bezwaarschriftencommissie het bezwaar dat omwonenden hadden aangetekend. Het ziet er overigens naar uit dat daarmee de juridische strijd nog niet geëindigd is. Het monument naar een ontwerp van Daniel Libeskind bestaat uit 102.000 bakstenen met daarin gegraveerd de naam, geboortedatum en leeftijd bij overlijden van elke vermoorde Jood.

Het gemeentebestuur vond uiteindelijk een plek aan de Weesperstraat passend, omdat dit voor de oorlog in sterke mate een Joodse omgeving was. Omwonenden echter maken bezwaar, om meerdere redenen. Een van de bezwaren is de omvang van het monument. Ook Berlijn kent een imposant holocaust-monument, bestaande uit 2700 grote betonblokken. Moet een ramp van onmetelijke proporties ook met een onmetelijk groot monument herdacht worden?

Sociale vorm van herdenken
Met die vraag zijn we weer terug bij de struikelstenen van Gunter Demnig. Het gaat er natuurlijk niet om het ene initiatief tegen het andere weg te strepen. Maar het is wel interessant te kijken naar de effecten van de verschillende manieren van herdenken. Ze kunnen elkaar aanvullen. Demnigs boodschap wordt subtieler gebracht en richt zich op de toevallige ontmoeting van voorbijgangers met de stenen. Soms is het oppervlak al wat wazig geworden en moet je echt goed bukken en kijken om de tekst te kunnen lezen. Zelfs als je deze plaatjes al kent en weet wat er gaat komen, is het lezen van een concrete naam een schok. Je kijkt vervolgens naar het huis en probeert je voor te stellen hoe deze mensen hier geleefd hebben.

Sterk aan het project van Demnig is ook dat het initiatief voor een struikelsteen vaak wordt genomen door de bewoners van het huis waaruit Joden gedeporteerd zijn. Dankzij het enorm waardevolle digitale namenmonument, www. joodsmonument.nl, is voor ieder huisadres in Nederland te vinden of vanuit dat huis Joden zijn gedeporteerd en omgekomen. In het proces van het aanvragen van het gedenkplaatje wordt altijd moeite gedaan familieleden of bijvoorbeeld vroegere schoolkameraadjes op te sporen. Bij de onthulling zijn die vaak aanwezig. Buren lopen uit om te kijken wat er gebeurt. Zo wordt het herdenken een sociale gebeurtenis die mensen met elkaar verbindt. En die hopelijk bijdraagt aan het creëren van een sfeer waarin een Holocaust nooit meer kan gebeuren.

Synagoge Molukkenstraat
Het leggen van de struikelstenen in de Indische Buurt was een initiatief van Rogier Schravendeel, inwoner van Oost, die alle vermoorde Joodse bewoners van deze buurt in kaart heeft gebracht. In Amsterdam-Oost woonden tot aan de Tweede Wereldoorlog zeer veel Joden, met name in de Transvaal- en Oosterparkbuurt en langs de Weesperzijde. Minder bekend is dat ook de Indische Buurt vele honderden Joodse inwoners telde. Er waren Joodse winkeliers, kleine huissynagoges en er was een Joodse Vereeniging voor de Indische Buurt, Rechouwous.

Ies van Bergen was een bakker die vocht in de Spaanse Burgeroorlog en daar een arm verloor. Hij kwam uit een gezin van zeven kinderen. Bijna de hele familie kwam om in de oorlog, slechts één kind overleefde. Zijn dochter Chaja van Bergen nam het initiatief voor de struikelsteen.

Levie Vuisje was houder van een standplaats met ‘ongeregelde waar’ op de markt Uilenburg en voddenboer in de Indische Buurt. Samen met zijn vrouw Eva was hij oprichter en drijvende kracht van de Joodse Vereeniging Rechouwous, die in de jaren dertig een synagoge aan de Molukkenstraat had (waar nu de Albert Heijn zit, een gedenkplaat in de winkel herinnert hieraan).

Er zijn plannen voor nog meer Stolpersteine in de Indische Buurt. Ook andere buurten in Oost kennen al verschillende stenen. Let er maar eens op in bijvoorbeeld de Vrolikstraat!

Van 18 december t/m 3 februari is een tentoonstelling over het project Stolpersteine te zien in het Holocaust Museum, Plantage Middenlaan 27

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here