Home Plato's grot Ik schilder met mijn camera

Ik schilder met mijn camera

1

Een oma bezoekt met haar kleinzoon een expositie waar ook werk hangt van fotografe Marian Haringsma. Voor een van haar foto’s staan ze even stil. Het jongetje schudt zijn hoofd, zoals kinderen dat kunnen doen als ze iets afkeuren. ‘Ik vind het zo somber,’ is zijn oordeel. Oma glimlacht, ze begrijpt hem wel. ‘Maar dat vind ik er nu juist zo mooi aan,’ zegt ze. ‘Ik denk dat het de bedoeling is dat je er een beetje verdrietig van wordt, en ik vind het fijn om een beetje verdrietig te zijn.’

Voor Platos’ grot: wie lopen daar?
Gerrit Hoogstraaten ontmoet Marian Haringsma

Marian vertelt me dit verhaal in het restaurant van het Stedelijk Museum, waar we zijn aanbeland na samen de tentoonstelling The image as burden van Marlene Dumas te hebben gezien.

‘Ik stond toevallig achter die twee, ze hadden mij natuurlijk niet in de gaten. Het ontroerde me. Ik probeer mijn emoties op anderen over te brengen door middel van mijn beelden en zo’n reactie bevestigt mij daarin. Die vrouw zal er ongetwijfeld heel andere associaties bij hebben dan ik, maar dat mag, al heeft nu juist deze foto voor mij wel een heel persoonlijke betekenis.’

Ze legt drie zorgvuldig vormgegeven fotoboekjes, haar eindexamenwerk voor de Fotoacademie, tussen ons in op het smalle tafeltje waaraan we zijn gaan zitten. Verleden, heden en verlangen. In die volgorde staan ze ook op haar webpagina: Past, Present, en Longing. Ik heb ze al eens gezien bij haar thuis, bij onze eerste kennismaking. Daar heeft ze al veel over zichzelf verteld, nu willen we dat verhaal in het perspectief van haar werk zetten.

‘Op je site noem je deze serie Inside Out II,’ stel ik mijn eerste vraag. ‘Als ik dat ook letterlijk vertaal, bedoel je dan te zeggen dat je jezelf, je eigen verleden, hier binnenstebuiten hebt gekeerd?’

‘Ik ben heel depressief geweest, dat nam zulke ernstige vormen aan dat ik bijna twee jaar in deeltijd dagbehandeling nodig heb gehad om daar weer uit te komen. Deze foto’s, met name die in dat eerste deel dus, geven precies weer hoe ik me toen heb gevoeld. Het is hoe ik me die tijd herinner en voor mij drukt de beeldentaal die ik daarvoor gebruik dat beter uit dan ik ooit in woorden zou kunnen zeggen. Er is nu een afstand in de tijd, het is alweer zo’n twintig jaar geleden en in zekere zin relativeert dat de invloed die die periode op mijn leven heeft gehad, maar het zijn nog steeds de krassen op mijn ziel die je hier ziet. Toch hebben ze ook iets hoopvols, vind je niet? Zo mooi zilver licht in het donker? Het is niet alleen maar somber.’

Marian Haringsma. Uit de serie Inside Out II, Past

‘Het gaat dus over jou, dat begrijp ik, maar je komt zelf niet in beeld. Dat geldt voor alle foto’s die ik van je heb gezien. Ik zie lege landschappen, geen personen, zelfs geen dieren, afgezien van die kraai in het donker, die foto die je hebt gemaakt als eerbetoon aan de Japanse fotograaf Fukase en waarmee je de eerste prijs in de categorie fotografie hebt gewonnen in de East-West Art Award Competition. Oost-online heeft daar eerder al over bericht, dus dat laat ik nu even rusten. Hoe komt het dat er geen mensen op je foto’s te zien zijn terwijl je toch, zeg je ergens, de menselijke aard in al haar facetten in je beelden wil laten zien, ik bedoel, hoe rijm je dat?’

‘Over Masahisa Fukase wil ik toch nog wel even kwijt dat hij mijn directe inspiratiebron is geweest. Zijn bekendste fotoserie heet The solitude of Ravens, en dat zijn allemaal heel donkere foto’s. Voor mij was dat een openbaring. Zo donker mag je werk dus zijn, zag ik bij hem. Mijn beelden zijn nu vaak lichter en ruimer, maar ik ben blij dat ik ook Past heb gemaakt, daar heeft zijn werk zeker aan bijgedragen.’

Masahisa Fukase. Uit de serie The solitude of Ravens

Om ons heen is het intussen snel drukker geworden. Aan het tafeltje naast ons wordt duidelijk meegeluisterd, niet hinderlijk, maar het stoort toch de concentratie. Ik merk dat we ons minder op ons gemak voelen en we besluiten het gesprek bij mij thuis voort te zetten. Een fietstocht van twee mensen die zich bij elke kruising opnieuw moeten oriënteren waar ze zijn, en misschien ook wel wie ze zijn. Ik ben maar een toevallige passant in dit leven, is een uitspraak van Marian. Wat mijzelf betreft, voor mij is geen weg de bekende, al ben ik er nog zo vaak geweest. Lastig dus als iemand mij vraagt welke kant we nu opmoeten, maar op zich heeft het ook weer het voordeel dat ik alles ook steeds weer als nieuw ervaar. Marian is wel beter in kaartlezen dan haar man, vertelt ze me, misschien toch gealarmeerd door de wankele manier waarop ik me door de stad beweeg. Ik stel haar gerust, ik speel in dat opzicht dezelfde rol als haar man, al ben ik op aanwijzing van mijn bijrijdster in Frankrijk met auto en caravan ook wel faliekant verkeerd linksaf de heuvelachtige provinciale weg opgereden om drie dorpen later tot de conclusie te komen dat het toch echt rechtsaf had moeten zijn. Maar in dit geval rijden we probleemloos naar mijn huis. Daar pakken we de draad van het gesprek weer op.

Marian Haringsma. ‘Dark Nature’. Eerste prijs van de East-West Art Award Competition

‘Ik heb wel mensen gefotografeerd hoor, voor de Fotoacademie ook nog, al werden die daar niet altijd even enthousiast ontvangen. Maar ik denk dat ze uit mijn latere werk zijn verdwenen omdat ze door hun letterlijke aanwezigheid afleiden van wat ik wil zeggen. Daar was ik me eigenlijk al tijdens mijn opleiding sterk van bewust, maar ik kon dat niet altijd kwijt. Pas toen we de opdracht kregen een zelfportret te maken en iedereen zichzelf in alle mogelijke bochten wrong ben ik naar het Oosterpark gegaan om een boom te fotograferen. Die boom ken je vast wel, die met die diepe groeven en dat holle gat in de stam, aan de kant van de eerste Oosterparkstraat. Net zo gebutst en gedeukt als ik, maar hij staat er nog. Het grappige was, er was een vrouw die zag hoe ik daar bezig was, die bleef een tijdje staan kijken en toen zei ze dat ze kon zien dat de boom het leuk vond om zoveel aandacht te krijgen.’

‘O jee.’

‘Ja, maar ik sta daar dus niet alleen maar rationeel tegenover. Er is voor mij veel minder een tweedeling tussen cultuur en natuur dan zoals de meeste mensen in onze westerse samenleving die ervaren. Wat dat betreft spreekt de oosterse benadering van de wereld om ons heen mij meer aan. Alles heeft een ziel, mensen en dieren, maar ook bomen en planten en zelfs stenen hebben een ziel zeggen ze bijvoorbeeld in het Sjamanisme. Die gedachte deel ik of in elk geval geef ik mijn werk betekenis vanuit dat inzicht.’

Marian Haringsma ‘Zelfportret zonder mij’

‘En wat vond je leraar van je zelfportret als boom? Kon hij dat wel waarderen?’

‘Zeker, hij begreep dat ik er mezelf mee wilde laten zien, al had hij er ook wel een wat banalere kijk op, moet ik zeggen. Ik had de boom zo’n beetje van onderaf gefotografeerd, om aan te geven dat ik ontzag had en onder de indruk was van zijn kracht, van mijn eigen kracht dus ook. Maar hij merkte op dat hij het idee had dat hij zo onder mijn rokken kon kijken.’

‘Daar zou ik nou nooit zijn opgekomen,’ zeg ik.

‘Het is natuurlijk ook een beroepsopleiding tot vakfotograaf, niet tot kunstfotograaf. Mode, sport, reizen, journalistiek, landschap en reclame zijn de hoofdvakken, al is er ook een richting autonoom en daar ben ik dan in afgestudeerd. Maar ik dacht ook niet meteen dat ik kunstenaar was toen ik eraan begon en ik heb nog steeds moeite met dat begrip, alsof ik het niet helemaal geloof.’

‘Dat is wel een mooie aanleiding om het maar meteen over Plato’s grot te hebben. Je weet dat ik dat verhaal als een soort rode draad wil gebruiken in mijn ontmoetingen met kunstenaars omdat ik vind dat zij de mensen zijn die voor die grot lopen.’

‘Ik heb het gelezen, je hebt het me gestuurd, ter voorbereiding op dit gesprek. Maar ik begrijp het niet helemaal, eerlijk gezegd. Ik kan het wel in verband brengen met wat ik bij wetenschapsfilosofie heb geleerd, dat was een verplicht bijvak bij mijn studie Culturele Antropologie. Ik ben afgestudeerd in 1998, de Fotoacademie kwam veel later. Ik heb eruit onthouden dat onze beleving van de werkelijkheid wordt bepaald door de manier waarop we hebben geleerd daarnaar te kijken, dus dat komt wel een beetje overeen met de vergelijking die Plato maakt, maar wat me in dat verhaal nog het meest aanspreekt is het ongemak dat die ene persoon ervaart die uit de donkere ruimte in het licht komt. Eerst moet hij wennen aan het licht, vervolgens ziet hij niks als hij terugkeert in het donker om de mensen daar te vertellen wat hij heeft gezien. Ze lachen hem uit en blijf dan maar eens in jezelf geloven.

Marian Haringsma. Uit de sreie Inside Out II, Longing

Erkenning, daar draait het om volgens mij, ook al wil je daar niet van afhankelijk zijn. Ik zal nooit vergeten wat mijn beeldend therapeut indertijd zei toen die mijn creatieve werk zag dat we in het kader van de therapie maakten. Hij vond het niet het werk van een diep gekwetst klein meisje, zoals ik mezelf toen wel zag, maar juist van een uiterst sterke vrouw. Hij liet me de drippings van Jackson Pollock zien, daar doet het me aan denken, zei hij. Daarmee haalde hij iets in mij naar boven dat ik blijkbaar diep had weggestopt.’

‘Kwam je toen niet op het idee dat je misschien zelf toch ook een kunstenaar zou kunnen zijn?’

Jackson Pollock

‘Nee, dat kwam echt veel later pas. Toen ik eindelijk dacht, ik ben geloof ik kunstenaar, was dat voor mij ook bijna een verdrietige ervaring. Het was iets dat ik als het ware voor mezelf nog moest verwerken, het heeft jaren geduurd voor ik zover was. Ik zou soms willen dat ik het eerder voor mezelf had erkend, het is of ik mezelf heb tegengehouden. Ik denk dat die houding veel te maken heeft met mijn kindertijd. Ik ben opgegroeid in een gehucht aan het Noordhollands Kanaal, het dorpje Spijkerboor. Een leeg landschap, om jou te citeren. Ik moest elke dag met de fiets over de dijk naar school en terug, door weer en wind, regen en hagel en sneeuw, en alleen al door die barre fietstochten heb ik een diepe band gekregen met de natuur. Ik ben enig kind en ik was anders dan de andere kinderen op school. Iedereen zei dat ook tegen mij, je bent anders, je hoort er niet bij. Ik ben van jongs af aan een enorme Einzelgänger geweest. Er komt nog steeds geen openbaar vervoer daar, waarom zou je ook voor het handjevol mensen dat er woont. Maar in de vliegwereld is Spijkerboor bekend als baken en dat weet ik dan weer omdat ik in mijn jonge jaren ook nog stewardess ben geweest.’

‘Stewardess!’

‘Ja, dat is wel even heel wat anders hè? Ik ben over de hele wereld geweest, mijn interesse voor andere landen en volken komt daarvandaan, ik ben dus niet toevallig antropologie gaan studeren. Maar goed, ik wist dus dat ik anders was maar ik leerde dat ook heel goed te verbergen. In wezen was ik veel te sterk voor mijn omgeving, heeft iemand me later uitgelegd.’

Marian laat me de foto zien die aanleiding was voor die uitleg, weer een zelfportet voor haar studie. Hier staat ze wel in eigen persoon op, maar half en zonder gezicht.

‘Zoals je ziet, mijn handen zijn gebonden. Het is alsof ik tegen de wereld zeg: bind mijn handen maar.’

Marian Haringsma ‘Gebonden handen’

‘Dat doet me dan toch weer denken aan de mensen die in Plato’s grot zitten, geketend aan handen en voeten en met hun gezicht naar de rostwand voor zich waarop ze alleen schaduwen zien van wat buiten de grot voorbijkomt. Maar laten we tot slot toch nog wat  dieper ingaan op je werk. In eerste instantie komt dat op mij impressionistisch over. Je Melancholic Nature uit de serie Inside out I bijvoorbeeld doet me denken aan de Waterlelies in avondlicht van Claude Monet.

Claude Monet, Waterlelies in avondlicht

Grappig in dat verband vind ik dat het Impressionisme ontstond in een tijd dat de fotografie juist opkwam en de schilderkunst overbodig leek te maken. In die confrontatie ligt bij beiden ook de ontwikkeling, wordt wel gezegd. Kijk maar naar Georg Breitner, trouwens ook Marlene Dumas die we net hebben gezien. In het Impressionisme gaat het erom hoe de natuur, zoals dat avondlicht op die waterlelies, op mij als waarnemer overkomt, de natuur is het uitgangspunt. Wat me bij jou opvalt is dat je uitgaat van je eigen emoties bij wat je ons wil laten zien, dat je de natuur en het landschap daarvoor gebruikt, en dan hoort je werk dus eerder thuis in het Expressionisme dan in het Impressionisme. Maar hoe doe je dat met een camera, is een foto niet per definitie een impressie?’

Marian Haringsma. Uit de serie Melancholic Nature

‘Je had al aangekondigd dat je die vraag zou stellen en ik heb er dus over nagedacht, maar ik kom er eigenlijk niet uit. Ik denk dat het soms het een is en soms het ander, en misschien ook wel geen van beide. Ik vind troost in de natuur en vaak ben ik zelf verbaasd over het verhaal dat mijn foto’s vertellen, breng ik nu het binnenste buiten of juiste het buitenste binnen? Misschien gaat het er mij juist om die afstand tussen binnen en buiten op te heffen. Het is overigens ook niet zo dat ik met mijn camera per se beperkter ben dan een schilder, ook een schilder heeft verf en kwasten nodig en techniek. Ik bepaal de compositie, zei Breitner al. Hij maakte schilderijen naar aanleiding van zijn foto’s. Dumas doet op een heel andere manier hetzelfde en bij mij onstaat er direct in de foto die ik soms ook zonder door de lens te kijken heb gemaakt een beeld dat je nooit met het blote oog had kunnen ontdekken. Door met mijn lens sterk op iets in te zoomen, mijn eigen scherptediepte te bepalen, een sluitertijd te kiezen. Dat is dus ook een kwestie van techniek en het geheim van de smid. Soms laat ik details vervagen, of ik beïnvloed de kleur door het uitsluiten of juist toelaten van licht. En dat lijkt toch op wat men in het Expressionisme doet. Ik schilder met mijn camera.’

‘Dat is een mooie titel voor dit stuk over jou! En als ik mag zeggen wat ik dan een van jouw mooiste schilderijen vind, dan is dat De wind in de wilgen, Stormy Nature I. Voor mij, zoals ik je nu heb leren kennen, ben jij dat.’

Marian Haringsma. ‘Stormy Nature I’

Bekijk het werk van Marian Haringsma op www.marianharingsma.nl

 

 

 

 

 

 

 

© 2015 Gerrit Hoogstraaten

1 REACTIE

Laat een reactie achter

Please enter your comment!
Please enter your name here