Op het middenterrein van de wielerbaan zijn piramides en tenten opgetrokken. De hoofdtribune zit vol, rondom de baan dromt het publiek samen. Het is zaterdag 26 juli 1902 en een groep Arabieren geeft een spetterende show met volbloedhengsten en kamelen. Dat is nog eens wat anders dan de gebruikelijke wielerkoersen. Speciale attractie: een slavenmarkt.

Tekst Hansje Galesloot | Foto Stadsarchief Amsterdam | IJopener

De Zeeburgerbaan bestaat dan nog maar een jaar. In 1901 verplaatste men deze houten baan die aanvankelijk op het Museumplein lag, naar een afgelegen oord aan de Zeeburgerdijk. Het is in the middle of nowhere, de Indische Buurt is nog niet gebouwd. De plek valt ongeveer samen met het huidige Makassarplein.

Bij de start- en finishlijn is een overdekte tribune. Die zit stampvol op 28 juli 1901, als de baan van start gaat met de eerste wielerwedstrijd. Tot de deelnemers behoort de 28-jarige Jaap Eden, een sportheld van internationale allure. Hij heeft net zijn schaatsen aan de wilgen gehangen om meer geld te verdienen met wielrennen. Maar hij wint dit keer niet.

F-side
De wielersport stijgt in populariteit in deze jaren, het elitaire karakter gaat ervan af. Zo trekken stayerwedstrijden veel publiek. De wielrenners bereiken achter de motoren snelheden van tachtig tot negentig kilometer per uur, een ongehoorde sensatie voor die tijd. Het stayeren leidt geregeld tot dodelijke ongelukken. De Zeeburgerbaan heeft de naam een gevaarlijke baan te zijn, maar toch verongelukt hier nooit iemand.

Het gevaar zit eerder in een andere hoek. Potige havenarbeiders uit Kattenburg en Wittenburg vormen een F-side avant la lettre, hier de Derde Rang geheten (met een stuiver entree). Voor de wedstrijd drinken ze zich een stuk in de kraag. Als de voorstelling niet in de smaak valt, stormen ze de baan op. Dat ervaart ‘Texas Tex’ en zijn groep ‘indianen van de prairies’. De wildwestshow is zo armetierig dat Texas Tex van zijn paard wordt gerost met stukken hout die uit de wielerbaan zijn getrokken.

Zwarte indianen
Dan zijn de Arabieren beter af. Die show kan op ademloze aandacht rekenen. Het publiek is aangevoerd met extra ritten van de elektrische tram, toen een fonkelnieuw fenomeen. Dit soort exotische attracties moet de bezoekersaantallen opstuwen, want van alleen wielerwedstrijden rinkelt de kassa onvoldoende.

De dag tevoren zijn zeventig ‘Bedoeïenen, Derwishen en Berber-negers’ per extra trein uit Duitsland aangekomen, compleet met tientallen kamelen, ezels en volbloedhengsten. De verslaggever van het Nieuws van den Dag volgt de stoet vanaf het Weesperpoortstation. Door de Sarphatistraat gaat het naar de Zeeburgerdijk. De omstanders zijn verbijsterd en begrijpen niet wat ze zien. De suggesties zijn niet van de lucht: Atjehers, bruine Kaffers, Hottentotten? Of toch eerder ‘zwarte indianen’ uit Amerika?

Zoon der woestijn geschaakt
De voorstelling op de wielerbaan begint met de jacht op een paardendief. Een halfnaakte Arabier galoppeert op een gestolen paard en wordt er door de anderen vanaf gesleurd. Daarna komt de slavenmarkt. ‘Het was een typisch gezicht toen de koopman, een dikke Arabier, zijn koopwaren keurde. De beide slaven, twee jonge gitzwarte Berber-negers, werden bekeken als paarden op de Biltsche jaarmarkt.’ Het spektakel omvat ook nog een overval op een karavaan door woestijnrovers, omlijst met veel gegil en geschiet (‘Dat is iets voor jongens, die van zulke spelletjes houden’), een zwoele vrouwelijke heupdans en het eten van glas en gloeiende kolen door Derwisjen.

Wekenlang gaan de voorstellingen door. Uiteindelijk vertrekt de groep met een Arabier minder. Naar verluidt heeft een deftige dame van de Herengracht ‘de jonge zoon der woestijn’ met een rijtuig geschaakt en meegevoerd naar Aken. Ook een kameel blijft achter, maar helaas voor hem is het slachthuis nabij.

Na nog vele wielerwedstrijden en buitenissige optredens gaat de baan dicht in 1915. Tien jaar later start hier de woningbouw. Dat op deze plek ooit zo’n grote wielerbaan lag, is niet goed meer voor te stellen. Maar het verklaart wel de grote omvang van het Makassarplein.

Met dank aan de prachtige historische site www.indischebuurt.nl