Home Overzicht Zwarte Piet: kinderheld, stripfiguur of moderne slaaf?

Zwarte Piet: kinderheld, stripfiguur of moderne slaaf?

3
Sint Nicolaas is in het land. Plaatjes en tekst van Cees Woltman.

Ons nationale kinderfeest is, inmiddels sinds jaar en dag, een volwassenenstrijd. Den Haag, Groningen, Leeuwarden, Eindhoven, enzovoorts. Overal in het land was het onrustig tijdens de sinterklaasintocht afgelopen zaterdag en de aanleiding was steeds dezelfde.

Tekst Lewis Daniels

Sommige aanhangers van Zwarte Piet, ze worden al hooligans genoemd, accepteren geen acties tegen Zwarte Piet en jagen demonstranten weg, vinden dat lucratief. In Amsterdam Oost bleef het dit jaar rustig, maar ook hier is de discussie fel en worden de kinderen vergeten. De discussie lijkt heel simpel: je bent voor of tegen. Een middenweg is nog lang niet gevonden.

Protesterende voor- en tegenstanders van Zwarte Piet hebben drie dingen met elkaar gemeen: ze tonen weinig tot geen begrip voor de standpunten van de andere partij, zijn hard van toon en zullen nooit ophouden totdat hun doel is bereikt. Dat doel wijkt van elkaar af, maar beide kanten beroepen zich op het verleden om hun standpunten te beargumenteren. Het sinterklaasfeest bestaat al lang en is al eerder omstreden geweest.

In de zestiende eeuw probeerden protestanten het feest af te schaffen, die zagen de viering als katholiek bijgeloof. Kerkhervormers als Maarten Luther vonden Kerstmis een betere aanleiding om cadeaus te geven. Sint verdween hierdoor van straat en uit de kerk, maar niet uit de huiskamers. Een religieus feest werd een volksfeest.

Nieuwe pogingen het feest te verbieden mislukten. In de Tweede Wereldoorlog gebruikte de bezetter het feest om de bevolking te paaien. Kinderen van soldaten aan het front werden in 1942 een middag in het Concertgebouw vermaakt, hoewel niet alle kinderen. Sommigen waren werkelijk in de zak gestopt terwijl de zaal ze uitlachte.

De basis van het sinterklaasfeest zoals wij dat nu kennen ontstond eind achttiende eeuw. Door maatschappelijke druk veranderde de Sint van een angstaanjagende, donkere boeman die ongehoorzame kinderen intimideerde -waarschijnlijk is de figuur Zwarte Piet daar later op gebaseerd- in een voor die tijd kindvriendelijke pedagoog. Tot de negentiende eeuw werden verschillende namen als helper van de Sint genoemd, zoals ‘Pieter met de Pooten’ en ‘Pietermansknecht’.

In 1836 wordt voor het eerst over zwarte knechten van Sint Nikolaas geschreven, maar dan als verbeelding. Wanneer de zwarte knecht van Sint precies is geïntroduceerd is onduidelijk. Het waarom van zijn zwart zijn ook, wat bijdraagt aan de discussie anno 2018. Schoorsteenroet versus slaaf zijn.

Voorstanders accepteren helemaal geen veranderingen en voor tegenstanders gaan die lang niet ver genoeg. Groen, geel, paars en in andere kleuren geschminkte gezichten zijn geen probleem, maar bruine en zwarte Pieten moeten per direct uit het straatbeeld verdwijnen. Voor voorstanders volstaat de emancipatie die Zwarte Piet heeft doorgemaakt, van een boeman met roe werd hij een aimabele, ondeugende, soms wat dommige kindervriend. De Hoofdpiet werd de onmisbare rechterhand van Sinterklaas en is eigenlijk veel slimmer dan de goedheiligman.

Voor tegenstanders moet Zwarte Piet af van zijn toch nog ondergeschikte rol aan Sinterklaas, want zo is hij een verpersoonlijking van de moderne slaaf. Donker getinte mensen worden zo gekwetst. Onzin, vinden voorstanders, niemand is echt zo gitzwart als schmink, iedereen weet dat Zwarte Piet geen echt bestaand mens is. Wie zichzelf  identificeert met Zwarte Piet heeft een calimerocomplex. Voorstanders zien hem en Sinterklaas (en niet te vergeten zijn schimmel) als iconen, kinderhelden, stripfiguren. Onze cultuur. En daar blijf je af.

Nederland heeft door de handelscultuur en voormalige koloniën al lang te maken met andere culturen en wordt ook al lang bewoond door mensen met een andere culturele achtergrond. Dat heeft altijd op verzet gestuit dat na de Tweede Wereldoorlog in 2002 voor het eerst weer duidelijk vorm kreeg. Een grens was bereikt. Nederland moet worden beschermd tegen invloeden van buitenaf. Nederland is een land op trots op te zijn en heeft een cultuur om te koesteren, het sinterklaasfeest voorop.

Nederlanders met niet-Nederlandse achtergronden zijn zich door de jaren heen ook meer gaan profileren en eisen hun deel op. Nederland is niet meer het land van de almachtige VOC en moet zich schamen voor het slavernijverleden. De bevolking van nu is niet meer alleen blank, westers en christelijk. Nederland(ers) moet(en) zich ook aanpassen. Voor beide partijen is het sinterklaasfeest dé gelegenheid om hun standpunten te benadrukken. Aandacht van de media is gegarandeerd.

Door de jaarlijks terugkerende discussie over Zwarte Piet is via een omweg een ingewikkeld, veel groter probleem zichtbaar geworden, want beide partijen zeggen eigenlijk hetzelfde: wij voelen ons achtergesteld en willen een veilige toekomst voor onze kinderen.

3 REACTIES

  1. Beste Lewis Daniels,
    Informatief en genuanceerd artikel! Maar wat jammer, dat de grote vraag die bij deze discussie essentieel lijkt te zijn niet beantwoord wordt: is zwarte Piet nou een slaaf of niet ? Als het een slaaf is, dan moet hij van mij gelijk weg, of in elk geval van kleur veranderen. Maar als hij dat niet is, dan is het gewoon een Nederlands feest zonder .

    En die vraag zou je op twee manieren kunnen stellen:
    1) Historisch? Was zwarte piet ooit, in het verhaal, een duidelijke slaaf van de goedheiligman? Ik weet het niet, maar ik betwijfel het. Nicolaas van Myra kwam ergens uit de regio die nu Turkije heet. Daar waren vast ook veel zwarte mensen uit Afrika. Waren dat allemaal slaven? Lijkt me niet. Ook het feit dat hij knecht heet wijst daar niet op: als je nu op een boerenerf komt loopt daar nog steeds een knecht rond. Een helper die in dienst is dus. Of een ZZP-er.
    2) In het besef van de feestvierders? Vinden de Nederlandse feestvierders van nu dat het een slaaf is. Dat weet ik als eigen ervaring: zeker niet. Meer een exotisch persoon, een beetje eng, maar toch wel spannend.
    Dus ik ben benieuwd hoe dat nou zit: slaaf of niet. En als het geen slaaf is, dan is het niet zo slim om er moeilijk over te gaan doen: daarmee krijgen de tegenstanders de naam dat ze aanstellers zijn. Niet goed, voor niemand.
    Hartelijke groet,
    Martin Schoenmakers

    • Beste Martin,
      Dank voor jouw reactie! Ik begrijp jouw vragen en heb die mezelf ook gesteld, maar bewust niet beantwoord. Omdat elk historisch bewijs over de achtergrond van Zwarte Piet ontbreekt kon en wilde ik in mijn artikel de vraag of hij al die niet slaaf was/is niet beantwoorden. Niet om mij hier makkelijk van af te maken, wel om de lezer zelf vragen te laten stellen en dan wellicht later een oordeel te vellen. De onbekendheid over de herkomst van Zwarte Piet (‘schoorsteen vs slaaf’, zie mijn artikel), zoals ik heb geprobeerd te beschrijven, is naar mijn idee, ook de reden waarom de discussie al jaren onbeslist is. Simpelweg: we weten het niet, want Sinterklaas en (zwarte) Piet zijn (deels op een bestaand persoon, Sint zelf) fictieve figuren. Ik denk dat het in het hier en nu aan ons zelf is hier een fatsoenlijke draai aan te geven.
      Hartelijke groet terug, Lewis Daniels

    • Goed stuk alleen hier en daar wat formuleringsfouten (kijk maar naar de inleiding). Probeer ook wat meer argumenten van voor en tegenstanders op te schrijven. Probeer die dan ook te weerleggen.

Laat een reactie achter

Please enter your comment!
Please enter your name here