Boek van Week 44
Met toenemende afschuw werd ik in dit meedogenloze verhaal getrokken. Het liefst stopte ik met lezen, maar ik kon het niet, ik mocht het niet. Context is belangrijk om de mensonterende gebeurtenissen nog enigszins te kunnen plaatsen.
Plaats van akte is het historische Moldavië en Bessarabië van vlak na de Tweede Wereldoorlog. Voor mij, en ik vermoed voor velen, een deel van Europa waarvan de geschiedenis niet direct op het netvlies verschijnt. Al snel is duidelijk dat dit kleine stukje grond door de eeuwen heen als een huwbare bruid van hand tot hand, van land tot land is gegaan. Delen ervan zijn nu onafhankelijk (de Republiek Moldavië), andere delen behoren toe aan Oekraïne. Daartussen ligt tegenwoordig de autonome regio Transnistrië. Met het Moldavië in de roman wordt de provincie Moldavië in Roemenië bedoeld. De hoofdpersonen uit de roman wonen hier.
De roman speelt zich af in een volledig desolate omgeving, gesloopt door de oorlog, verdord, na twee jaar zonder één druppel regen. Ingelijfd (“bevrijd”) door de Sovjet-Unie, onder haar invloedssfeer gebracht en jarenlang uitgezogen om haar oorlogsschuld aan de Sovjets te voldoen.
Er heerst een allesomvattende hongersnood, die elke bladzijde tastbaarder wordt en elk weerzinwekkend menselijk gedrag bijna invoelbaar maakt.
“…Echte honger zit niet alleen in je maag. Honger is een spook dat je verstand en ziel benevelt. Je gedachten en herinneringen verdraait. Het is niet simpelweg een kwestie van duizelig worden en dood neervallen. Niet alleen dat je niet meer op je benen kunt staan. Nee. Het verstand wordt een brij. Het verstand wordt een dier. Het trillen van het vlees en de zwakte van het lichaam verdraaien je gedachten. Doodsangst en wanhoop. Je voelt de dood je beloeren voor het moment dat je valt, dat je kruipt, dat je sterft. Dat je opgegeten wordt…”
Op elke bladzijde komt de hongersnood je in vele gedaanten tegemoet. Rondom de metafoor van de gepoetste en glanzende Russische soldatenlaars, die regelmatig in het verhaal opduikt als symbool voor onderdrukking, ongelijkheid, imperialisme, angst en collaboratie, worden we onderdeel van het gezin van Stefan, Saveta en hun vijf kinderen. Totale uitzichtloosheid op een beter leven, de alsmaar erger wordende hongersnood, de langzame bewustwording van de nieuwe orde, de nieuwe macht, de driften van mensen
in verval, de dagelijkse angst voor verkrachting van de oudste dochter… dat doet de ouders besluiten om hun bezit te verhandelen voor treinkaartjes van de zogenaamde ‘hongertrein’. De trein die de reizigers wegvoert van de ellende van hun bestaan. Een reis die hoop biedt op een betere toekomst. Maar waar gaat de trein eigenlijk naar toe? Wat is de eindbestemming? Niemand die het ze kan vertellen…
De roman valt in twee delen uiteen. De ene helft speelt zich af in het dorp van het gezin. Het gezin van Stefan bereidt zich voor op de reis die gaat komen. Het tweede deel omvat de treinreis zelf naar het onbekende. Een overvolle trein met uitgemergelde, wantrouwende en hulpeloze reizigers. De taal is direct, soms in staccato als de klank van een mitrailleur.
Ik was erg onder de indruk van deze roman. Als een mokerslag. Zonder enig mededogen zie je de mens afglijden en zich gedragen, als een dier. De kracht van de herhaling graaft steeds dieper in de krochten van je ziel. Als predator en als overlever. Hoe vreemd het ook mag klinken, er drongen zich flarden bij mij op uit ‘Alleen op de wereld’, maar ook scenes uit de cultfilm ‘Salo of de 120 dagen van Sodom’ (Pierre Paolo Pasolini, 1978).
Daniela Ratiu is een Roemeense schrijver en journalist. Ze publiceerde diverse romans, gedichten en toneelstukken. Het einde van de wereld is een trein betekent haar internationale doorbraak. De verhelderende aantekeningen van vertaalster Charlotte van Rooden achterin het boek, helpen je bij een juiste duiding van begrippen, omstandigheden of locaties. Een prachtige vertaling, dat ook!
_____
Het einde van de wereld is een trein is geschreven door Daniela Ratiu
Vertaald door Charlotte van Rooden
Verschenen bij Uitgeverij Koppernik
Mark Vermeer is boekenadviseur bij IJburg Boeken, IJburglaan 561
