Op zoek naar de wat onbekendere pleinen in Oost, fietste rond ik op de Oostelijke Eilanden. Achter de Oosterkerk, aan het eind van de Grote Wittenburgerstraat, vond ik het Windroosplein.
Fokko Kuik
Sinds de 17e eeuw ontstond hier een levendig werkgebied met scheepswerven en fabrieken. De laatste vijftig jaar is het getransformeerd tot woongebied, met hier en daar nog een oud gebouw, zoals het Markerhuisje. Voor een buurt die tot Centrum-Oost hoort, is het een oase van rust. Je hoort zo nu en dan de treinen. En aan een zware scheepstoeter te horen, vertrok er zojuist een groot cruiseschip bij de Passagiersterminal.
Nog een paar oude gebouwen
Het Windroosplein bestaat uit twee gedeelten: het open deel is een plein met in het midden een mooie door buurtbewoners aangelegde en onderhouden tuin. Aan de noordkant staat nog een oud schoolgebouw uit 1890. Op de hoek vind je daarnaast een oud pand van de Koninklijke Noord- en Zuid-Hollandse Reddingsmaatschappij, dat herinnert aan het maritieme verleden van het gebied.
Op het bebouwde deel van het Windroosplein staat het Vierwindenhuis, een bijzonder woningbouwproject uit de jaren 80. Het was de tijd dat we zelf ook actief naar koopwoningen zochten en vermoedelijk hebben we de brochures ervan ook wel in huis gehad. We kozen uiteindelijk voor een woning in een oud pakhuis in het Oostelijk Havengebied.
Privacy en collectiviteit
Alle woningen in het Vierwindenhuis bestonden uit meerdere kamers van vier bij vier, die allemaal een afzonderlijke toegangsdeur naar buiten hadden. Ook werden er grote collectieve ruimtes in de hoeken gecreëerd, die genoemd werden naar de vier windrichtingen. De naam Vierwindenstraat was destijds al vergeven, anders had het Windroosplein het Vierwindenplein geheten.
Het bijzondere concept voor dit gebouw werd bedacht door de Amsterdamse filosoof Fons Elders. Hij zocht naar combinaties van privacy en collectiviteit en had een beeld voor ogen waarin jong en oud in grote en kleine woningen samen zouden wonen, maar wel met voldoende privacy. Het uiteindelijke ontwerp werd gemaakt door de Italiaanse architect Piero Frasinelli.
Dat oorspronkelijke ontwerp moest wel wat versoberd worden, begreep ik, want het bleek allemaal veel te duur te worden. Uiteindelijk kon er – bij de juiste maanstand – toch worden gebouwd en konden de pioniers er in 1990 gaan wonen. Sommige bewoners van het eerste uur wonen er nog steeds en met veel plezier.
Het functioneert nog steeds
Het meest interessante van experimentele concepten als dit is, dat het altijd afwachten is of de originele ideeën na al die jaren nog werken. Een bewoonster die ik sprak, beaamde dat. Er is nog steeds een café, een zaal waar het vierwindenkoor repeteert, een groene wintertuin en een fitness/saunaruimte. Ze worden allemaal beheerd door bewonerscommissies, maar er is niks verplicht, begrijp ik van haar. Nieuwe, vaak jongere bewoners – het zijn daar allemaal koophuizen – zijn wel wat minder actief dan de oudere oorspronkelijke bewoners. Terwijl ik wat rond het gebouw scharrel – op het binnenplein zie je de bijzondere constructies van galerijen en trappen – valt me op dat het vooral heel rustig is. Vakantietijd; een logisch moment om andere windstreken op te zoeken!
Ruimte voor alternatieve woonvormen
Op de website van het gebouw vond ik nog veel meer informatie. Met het idee over collectief wonen was filosoof Elders zijn tijd behoorlijk ver vooruit. Destijds moest er al flink afgeweken worden van bouwvoorschriften die nogal rigide zijn in Nederland. Gelukkig zijn er tegenwoordig de mogelijkheden voor Collectief Particulier Opdrachtgeverschap, waarin meer ruimte is voor dit type huisvesting met privé- en collectieve ruimtes.
Op het groene plein, dat ook geheel verlaten is, geniet ik nog even van de mooie zomeravond. Leuk om daar eens te gaan kijken.
