Boek van Week 29
In het nawoord van haar nieuwe boek De zwevende wereld schrijf Annejet van der Zijl dat geschiedschrijving ‘niet iets statisch is. (…) Eén ding blijft echter – door alle culturen en alle tijden heen – hetzelfde en dat zijn menselijke emoties. Liefde, haat, ambitie, jaloezie, hoop en ontgoocheling… we voelen het allemaal nog precies zo als mensen die ons voorgingen.’
Na lezing van haar prachtige boek vroeg ik me af,: hoe weet de schrijver dat? En: zou het waar zijn dat wij emoties nog precies zo voelen als mensen die ons voorgingen?
Andere zeden en gewoonten
In De zwevende wereld neemt Van der Zijl ons mee naar het vroeg-negentiende-eeuwse Japan dat, op een enkele handelspost na, was afgesloten van de rest van de wereld. Wat het boek mede zo boeiend maakt, is het inzicht dat het biedt in de totaal de andere zeden en gewoonten die in het toenmalige Japan heersten, onder meer op het gebied van liefde, huwelijk en seksualiteit.
Hoofdpersoon Franz van Siebold (1796- 1866) was een van de weinige westerlingen die destijds in Japan verbleef. Hij was er terecht gekomen als onderzoeker, verzamelaar en arts. In 1823 trouwde hij er met Sonogi, een vrouw die wij nu een prostituee zouden noemen. Hoofdstuk vier, Sonogi en de barbaar (waarmee Von Siebold wordt bedoeld), is vrijwel geheel gewijd aan de (seksuele) moraal van die tijd. ‘Japanse vrouwen waren bezit,’ schrijft Van der Zijl aan het begin van dit hoofdstuk, om vervolgens uit te wijden over de omgang met en de status van prostituees in het vroeg-negentiende-eeuwse Japan.
Het was volstrekt niet oneervol dat Sonogi’s vader zijn dochter had verkocht aan een bordeel, waar Von Siebold haar moet hebben ontmoet. ‘Oneervol was het pas geweest als haar vader zijn gezin had laten verhongeren of als zijn dochters hadden geweigerd hem te gehoorzamen,’ schrijft Van der Zijl. Evenmin was het destijds ongepast om prostituees te bezoeken. ‘Voor de romantische liefde zoals men die in Europa kende, was niet veel ruimte in Tokugawa-Japan,’ schrijft Van der Zijl. ‘Huwelijken waren in eerste instantie zakelijke overeenkomsten tussen families. De gevoelens van een man werden geacht zich te beperken tot genegenheid voor zijn ouders, respect voor zijn echtgenote en lust voor een bijvrouw of courtisane.’
Ook uit talloze andere voorbeelden blijkt dat liefde voor kinderen, ouders of echtgenote in het toenmalige Japan volkomen anders werd beleefd en in praktijk gebracht dan wij dat hier en nu doen. Hoofdstuk 4 wemelt, net als de rest van het boek, van dergelijke voorbeelden. Een greep: ‘Waar verliefdheid taboe was, was seksualiteit dat niet,’ schrijft Van der Zijl. ‘Ouders die arm zijn en meer dochters hebben dan ze kunnen onderhouden, verkopen hun dochters als ze vier jaar oud of meer zijn,’ citeert Van der Zijl een bron.
Verderop, als het gaat over Oine, de dochter van Franz van Siebold en Sonogi, lezen we: ‘Op haar twaalfde werd Oine voor het eerst ongesteld. Daarmee was ze fysiek volwassen geworden en volgens de toen geldende normen klaar om zich voor te gaan bereiden voor een huwelijk.’ Een laatste voorbeeld, uit hoofdstuk 13: ‘De oude Siebold had, naar het schijnt, de pech om, toen hij de laatste keer in Japan was, nog een kind te krijgen bij een vrouwelijke huishoudster.’
Oosterse en westerse gevoelswerelden
Als de omgang met en liefde voor kinderen, ouders en echtgenote in het negentiende-eeuwse Japan zo volslagen anders werden gepraktiseerd dan nu bij ons, dan lijkt het moeilijk voorstelbaar dat onze huidige gevoelens voor onze kinderen, ouders en echtgenote ‘nog precies zo’ zijn als in het toenmalige Japan.
Wat het boek juist zo boeiend maakt, zijn de totaal andere gevoelswerelden in Oost en West die Van der Zijl zo nauwgezet en goed gedocumenteerd tegenover elkaar zet. Juist doordat de westerling Van Siebold belandt in Japan, komt het verschil tussen oosterse en westerse gevoelswerelden in De zwevende wereld zo goed naar voren.
Hoe dit ook zij: Van der Zijl heeft een prachtig boek geschreven, uitzonderlijk mooi geïllustreerd, met een schat aan informatie, niet alleen over emoties, zeden en seksualiteit in het vroeg-negentiende- eeuwse Japan. Ook de politieke geschiedenis van het land, de verhouding met het Westen, de Japanse cultuur in de brede zin van het woord komen voorbij.
Net als de familie en de collega’s van Von Siebold, de betekenis van zijn werk en zijn niet altijd even plezierige karaktereigenschappen. Er zijn bovendien veel meer verhaallijnen dan de liefdesgeschiedenis van Von Siebold, zijn vrouw Sonogi en dochter Oine. Soms duizelt het je van de verwikkelingen, de namen en van de talrijke gebeurtenissen. Maar het grote verhaal over Von Siebold en zijn dochter blijft goed op de rails, is zeer goed geschreven en als gezegd uitstekend gedocumenteerd.
Nalatenschap
Met Franz von Siebold liep het overigens niet heel best af. Zijn status als wetenschapper en onderzoeker brokkelde gedurende zijn leven al danig af. Hij werd Japan uitgezet op verdenking van spionage; zijn geliefde vrouw en dochter moest hij achterlaten. In 1845 trouwde hij in Duitsland met een vierentwintig jaar jongere, welgestelde Duitse barones. Als wetenschapper, Japan-kenner en buitenlandadviseur verkeerde hij in de hoogste kringen. In Leiden stichtte hij een Japan-museum en hij schreef talloze boeken over Japan, die overigens maar matig verkochten. Het beeld dat in De zwevende wereld van Von Siebold oprijst is dat van een charismatische, welbespraakte charmeur, die overal geld wist los te peuteren voor zijn projecten. Maar tegen het einde van zijn leven leed hij aan schromelijke zelfoverschatting en werd hij nauwelijks nog serieus genomen. In 1866 overleed hij, behoorlijk berooid. Zijn nalatenschap, verspreid over diverse Europese musea, bestaat uit een omvangrijke collectie kunstschatten en objecten uit de natuur. En, met dank aan Annejet van der Zijl, uit het materiaal voor dit prachtige boek.
_____
De zwevende wereld. De verbonden levens van Franz von Siebold en Kusomoto Ine is geschreven door Annejet van der Zijl
Verschenen bij Uitgeverij Hollands Diep
Steven van Galen is lid van de leesclub van Boekhandel van Pampus, C. van Eesterenlaan 17
