Het kistje met boeken naast de voordeur van Teuntje Klinkenbergs woning op KNSM-eiland meegerekend, tel ik vier boekenkasten in huize Klinkenberg. De boekenkast op haar werkkamer is zeker niet de grootste van de vier. Die bevat de boeken die haar het meest dierbaar zijn. ‘De rode draad die door deze boekenkast loopt, is mijn eigen levensloop.’ Een gesprek over empathie, toneelregie en familiegeschiedenissen die nooit voorbijgaan.
Steven van Galen
In de woonkamer van huizen Klinkenberg / Van der Lubbe staat een flinke boekenkast, op de eerste verdieping nog een fors exemplaar. Teuntjes’ ‘privé-boekenkast’ in haar werkkamer bestaat ‘slechts’ uit twee staande, niet al te hoge, eenvoudige keukenkasten van Ikea met glazen deurtjes tegen het stof. ‘Als mijn vader vroeger een boek uit de kast pakte, blies hij altijd eerst het stof van de bovenkant,’ vertelt ze, terwijl ze laat zien hoe dat tafereeltje eruitzag. ‘Deze kast beschermt mijn lievelingsboeken tegen het stof.’
Oudste herinnering
Over het antwoord op de vraag aan welk boek ze de oudste herinnering heeft, hoeft Teuntje geen seconde na te denken. ‘Dat is de roman De weg naar het leven van de Russische pedagoog Anton Makarenko uit 1935,’ begint ze meteen enthousiast te vertellen. ‘Het gaat over jongeren die niet willen deugen en hoe hen op het rechte pad van de communistische leer te krijgen.’
Indruk maken
‘Dat boek las ik rond mijn tiende, eerlijk gezegd ook wel een beetje om indruk te maken tijdens het toelatingsgesprek voor het Lyceum,’ aldus Teuntje lachend. ‘Ik wist dat ik me daarmee zou onderscheiden. Maar ik las natuurlijk ook Afkes tiental, Kees de Jongen en Het meisje met het rode haar. Als meisje las ik ook Anna Karenina, Turks Fruit en Langs lijnen van geleidelijkheid van Couperus.’
Begrip van de werkelijkheid
Teuntje groeide met een broer op in het intellectueel gezin van Wim Klinkenberg en Tineke la Croix. Haar vader was een bekend journalist, schrijver en overtuigd communist. ‘Er werd thuis veel gelezen’, vertelt ze. ‘Lezen betekent voor mij het ontwikkelen van een beter begrip van de werkelijkheid. Je traint de empathie-spier. Vooral via de beweegredenen van de romanpersonages kun je met ze meeleven. Waarom doet iemand dit of dat, wat zijn de motieven om zus of zo te handelen?’
Bakeliet
Teuntje werkte jarenlang als toneelregisseur. Ze vertelt over Bakeliet, een spraakmakende voorstelling uit 1987 van Gerardjan Rijnders bij Toneelgroep Amsterdam. Het stuk was gebaseerd op Savage Grace, de waargebeurde geschiedenis van Tony Baekeland, de achterkleinzoon van Leo Baekeland, die bakeliet uitvond. Het verhaal speelt zich af in de mondiale jetset van de jaren 60 en 70. Tony is homoseksueel, wat zijn moeder niet kan accepteren, reden waarom ze tevergeefs probeert hem aan een mooie vrouw te koppelen. Als dat mislukt doordat pa er met de voor Tony bedoelde vrouw vandoor gaat, krijgt de moeder-zoonrelatie incestueuze trekjes. Op 25-jarige leeftijd, in 1972, vermoordt Tony zijn moeder. Een paar jaar later pleegt hij zelfmoord.
Empathie
‘Het boek Savage Grace bestaat uit citaten, brieven, rapporten en dergelijke van mensen uit Tony’s omgeving. Allemaal proberen ze te begrijpen waarom hij deed wat hij heeft gedaan,’ licht Teuntje toe. ‘De een zegt dit en de ander zegt dat. Al die meningen en feitelijke gegevens bevatten hun eigen visie, hun eigen relevantie en hun eigen gelijk. Gedurende mijn opleiding op de theaterschool heb ik geleerd me te verplaatsen in anderen. Empathie is voor een regisseur onontbeerlijk,’ aldus Teuntje. ‘Wanneer ik een stuk regisseer, moet ik alle motieven van alle personages doorgronden, ook het motief van iemand die zijn moeder vermoordt.’
Op de bres voor de rechtsstaat
‘Als jouw stukje maar niet te veel over mijn vader gaat,’ grapt Teuntje tijdens het gesprek een keer. Prompt staat ze op en pakt een lijvig boek uit de kast, Op de bres voor de Rechtsstaat. Het gaat over Ab de Jonge, de architect van de Binnenlandse Veiligheidsdienst BVD, de voorloper van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, AIVD. Voormalig verzetsman Ab de Jonge overleefde ternauwernood diverse concentratiekampen. Beducht geworden voor totalitaire regimes, ging hij na de oorlog in de politiek. Binnen de PvdA hield hij zich jarenlang bezig met het bestuderen van de werkwijzen en infiltratietechnieken van de toenmalige Communistische Partij Nederland, de CPN.
Telefoontaps
‘Hier en daar gaat Op de bres voor de Rechtsstaat ook over ons gezin,’ vervolgt Teuntje licht aangedaan. ‘Ik lees dit boek omdat ik wil begrijpen waarom zoiets als de BVD nodig was. Ook de motieven van mensen die mijn vaders telefoon aftapten en die ons begluurden interesseren me. Als communist wilde mijn vader de huidige maatschappij omver werpen, dus van die kant bekeken was het niet onlogisch om hem te bespioneren.’
Schrijvers uit Oost
Naast haar werk als regisseur was en is Teuntje sterk betrokken bij alles wat met lezen en schrijven te maken heeft. ‘Ik ben een toegewijd lezer,’ zegt ze daarover bescheiden. Ze was jarenlang betrokken bij de organisatie van Schrijvers uit Oost, dat stopte met het overlijden, in 2013, van Marian Boyer, bedenker en initiatiefnemer van het project. Voor haar bezoek heeft Teuntje drie boekjes uit die tijd klaarliggen: Oost, Door Oost en Meer Oost. Het literaire centrum van Amsterdam, verhalenbundels van schrijvers die in Oost wonen. Tot op de dag van vandaag is Teuntje betrokken bij literaire bijeenkomsten in de Oba aan de Linnaeusstraat waar ze gevestigde en beginnende schrijvers ontvangt. Zelf schreef Teuntje het autobiografische boek De methode Coué, haar eigen, openhartige en meeslepende familiegeschiedenis.
Familiegeschiedenissen
Op haar werkkamer heeft ze verteld over haar grootvader die is vermoord in Sacksenhausen, en heeft ze erop gewezen dat veel boeken in haar ‘privékast’ over de oorlog gaan. ‘Ik lees liefst biografieën, historische boeken en romans die over familiegeschiedenissen gaan,’ aldus Teuntje. ‘Geschiedenissen die het grotere maatschappelijke verhaal daarachter vertellen. De rode draad die door de boekenkast op mijn werkkamer loopt, is mijn eigen levensloop.’
Heruitgave
Vóór aanvang van het interview, in haar woonkamer, had ze al verteld over een boek dat daar op een bureau lag: Prins Bernard, een politieke biografie, geschreven door haar vader. ‘Een uitgever benaderde mij laatst met het idee voor een heruitgave,’ vertelt ze. ‘Wie weet, komt het er ooit nog van.’ Dan, na een korte stilte, zegt ze stellig en beslist: ‘Het verleden houdt nooit op.‘
