In De boekenkast van… vertellen buurtbewoners over hun boekenkast, over wat ze lezen en waarom. Deze keer Jeroen Smit, journalist en auteur van boeken als Het drama Ahold, De Prooi en Het grote gevecht. Spannende boeken over het grote bedrijfsleven, de topmannen en hun oogkleppen. ‘Hoofdrolspelers in onze economie zijn geen slechte mensen. Helaas zijn ze als ‘slimme schapen’ verslaafd aan het niet langer houdbare kuddekapitalisme.’
Steven van Galen
Aan de gevel van het huis van Jeroen Smit wappert een blauwe vlag met daarop de beeltenis van een witte duif met een olijftak in de snavel. Het beeld, niet alleen symbool voor vrede, verwijst naar het verhaal uit het Oude Testament over de ark van Noach. Na de zondvloed van veertig dagen en nachten stortregen, stuurde hij een duif de wereld in om te kijken of de aarde weer aan het drooggevallen was. Toen het beestje terugkeerde met een olijftak in de snavel wist Noach dat er betere tijden op komst waren. De duif met olijftak symboliseert ook de hoop op een nieuw, beter leven dat op handen is.
Idealist
Idealisme is Jeroen Smit (1963) niet vreemd. Hij studeerde in Groningen bedrijfskunde en werd na een loopbaan als financieel-economisch (hoofd)redacteur zelfstandig onderzoeksjournalist. Hij maakte naam met boeken over het Nederlandse bedrijfsleven: Het Drama Ahold (2004), over de ineenstorting van het imperium en De Prooi (2008) over ABN-Amro. In 2019 kwam Het grote gevecht & het eenzame gelijk van Paul Polman uit, over een idealistische Unilever-baas. Voor omroep Human maakt Jeroen Smit met Daphné Dupont-Nivet en Jan van Poppel, de serie Wat houdt ons tegen, waarin de overgang naar een nieuwe, duurzame economie centraal staat.
Ideeën en oplossingen
De dilemma’s van het verantwoord produceren in een vrije, kapitalistische vrij-markteconomie; het lijkt de gedreven Jeroen Smit in het DNA te zitten. Net als zijn fascinatie voor de overgangsfases tussen twee tijdperken. Zijn boekenkast in de fraaie werkkamer puilt uit, niet alleen van boeken over zijn favoriete onderwerpen overigens. ‘Eens in de twee jaar loopt het hier danig uit de hand. En uit de kast,’ grapt hij. ‘Ik lees zo’n twee boeken per maand,’ vervolgt hij, ‘fictie en non-fictie, en veel kranten. Ik ben constant op zoek naar ideeën en oplossingen.’
De twee boeken die hem inspireerden om zelf boeken te gaan schrijven liggen op zijn bureau: Barbarians at the Gate (Barbaren aan de poort) van Bryan Burrough en John Helyar. En Liar’s Poker (Vuil spel) van Michael Lewis, beide uit 1989. Barbarians at the Gate gaat over de bestuursvoorzitter van een grote Amerikaanse producent van biscuits en snacks. Die wilde het bedrijf van de beurs halen om zichzelf en zijn directieleden met een zogenaamde management buyout schandalig te verrijken. Een meedogenloze investeringsmaatschappij mengt zich in de strijd en de poging om het bedrijf over te nemen ontaardde in een keiharde biedingsoorlog. Uiteindelijk won de investeringsmaatschappij met een bod van ongeveer 25 miljard dollar. Jeroen Smit, destijds redacteur het Financieel Dagblad was onder de indruk. ‘Toen ik dit las, dacht ik: dit is wat ik wil; een non-fictieve reconstructie, zo geschreven dat je zin hebt om door te lezen.’
Vuil spel
Het tweede boek dat hem zeer inspireerde is Liar’s Poker van Michael Lewis, het semi-autobiografische relaas van de auteur over zijn tijd als obligatiehandelaar bij de zakenbank Salomon Brothers in de jaren tachtig. ‘Het gaat over iemand die de boel gigantisch voor de gek houdt, over speculatie met reusachtige bedragen en over zakkenvullende bankiers. Een soort Shakesperiaans drama,’ zo vat Jeroen samen. ‘Het is een wereld van markt en strijd. Dat soort denken is toen enorm aangezwengeld. Die twee boeken hebben bij mij een zaadje geplant, 14 jaar later, in 2003, heb ik het boek over Ahold geschreven.’
Zijn fascinatie voor de dilemma’s van het grote bedrijfsleven en het omgaan met verandering komt ook terug in de boeken die nu naast zijn bed liggen: Nazimiljardairs uit 2025 van David de Jong. En Vrouwen in duistere tijden uit 2025 van Alicja Gescinska. ‘Nazimiljardairs vertelt hoe Hitler aan de macht komt en hoe Duitse bedrijven zich daarnaar voegden,’ vertelt Jeroen, ‘met als argument: ik heb duizend man in die fabriek, die moeten allemaal eten met hun gezin. Dan krijg je die mooie opdracht om tanks te bouwen. Ga je die tanks maken of niet? En: wat is de volgende stap? Hoe lang kun je jezelf blijven verdedigen met het argument ‘ik ben maar een gewone zakenman?’ zo vat Jeroen het dilemma samen.
Het boek Vrouwen in duistere tijden riep een heel andere vraag bij hem op. Het zijn tien portretten van moedige, intelligente vrouwen, onder wie Hannah Arendt, Martha Gellhorn, Simone Weil en Etty Hillesum. ‘Er komen meer vrouwen van universiteiten met betere resultaten dan mannen, al tientallen jaren. En nog steeds zit in twee derde van de beursgenoteerde bedrijven nul vrouwen in de raad van bestuur. Alléén maar mannen. Dat is de grootste kapitaalvernietiging in de geschiedenis van ons land,’ aldus Jeroen geërgerd.
Fictie
‘Ik lees de laatste tijd steeds meer fictie,’ vervolgt hij en hij haalt ‘twee fantastische boeken’ uit de kast. Compromis van Long Island (2024) van Taffy Brodesser-Akner en Contraposto (2026) van Dave Eckers. ‘Contraposto is een geweldig verhaal over een getalenteerde kunstenaar die op latere leeftijd ontdekt dat hij heel origineel is. De rode draad is zijn vriendschap met een vrouw die op dezelfde kunstacademie zat, op wie hij verliefd is en die hij steeds weer tegenkomt. Zij verkoopt kunst en is bezig met de markt, hij kan alleen maar iets maken wat diep vanuit hemzelf komt. Als je veel verkoopt, ben je succesvol. Als je iets moois maakt, good for you, maar pas als je er honderd hebt verkocht, is het bewijs geleverd dat het echt iets is. Dat staat in dit boek mooi tegenover elkaar,’ zo vat Jeroen de kern van het boek samen.
Compromis van Long Island gaat over Carl Fletcher, een succesvolle zakenman die in 1980 wordt ontvoerd, mishandeld en opgesloten. Na betaling van het losgeld wordt hij herenigd met zijn gezin en kunnen ze het sprookje van de Amerikaanse droom hervatten. Maar wanneer Carls moeder bijna veertig jaar later overlijdt, komen de oude trauma’s naar boven en moeten ze onder ogen zien dat het geld waarvan zij dachten dat het veiligheid bood, dat nooit heeft gedaan. ‘Een verrukkelijk verhaal over familie, rijkdom en zelfvernietiging,’ aldus Jeroen. ‘Geld maakt niet gelukkig, dat is thema, maar we zijn ook allemaal constant bezig met overleven en we denken dat we nooit genoeg hebben.’
Idealisme
Zijn boeken hebben een zekere idealistische inslag, net als zijn werk voor tv. ‘Dat komt door het onderwijsgezin waar ik vandaan kom,’ aldus Jeroen gedecideerd. ‘Op de lagere school vroeg ik eens aan mijn vader: ‘waarom rijden wij in zo’n lullige Simca en de vader van mijn vriendje in een Mercedes? “Die man is een manager,” antwoordde mijn vader, “een zakenman. Daar is niks mis mee, die maken nuttige dingen. Maar het risico daarvan is dat je je hele leven vooral bezighoudt met geld verdienen. En als geld het doel wordt, heb je een probleem. Als je gelukkig wil worden,” zei mijn vader, “zorg dan dat geld een middel blijft. Wat je het beste kunt doen om gelukkig te worden, is je ontfermen over andere mensen, in het onderwijs, de zorg of bij de overheid.” En vervolgens ging ik bedrijfskunde studeren,’ voegt Jeroen daar lachend aan toe. ‘Maar mijn passie heeft zeker met het idealistisme van mijn ouders te maken. Ze waren kunstzinnig maar ze verdienden hun brood in het onderwijs. Het willen uitdragen van een verhaal heb ik van hen.’
Puzzel
Schrijven vergelijkt hij met het leggen van een puzzel. ‘Je hebt 10.000 stukjes, zonder voorbeeld. Ik ga eerst op zoek naar de hoeken en de randen. Daarbinnen moet het gebeuren. Vooraf maak ik duidelijke keuzes. Voor De prooi was dat: ik begin in 1990 en stop in 2008. Soms maak ik een uitstapje, naar het verleden bijvoorbeeld, maar dan ga ik zo snel mogelijk weer terug naar het nu. Geen zijpaden en uitweidingen. Als ik een mooi verhaal hoor, dan pak ik dat natuurlijk wel mee. Zoals die anekdote over de twee raden van bestuur van ABN en Rabobank. Die gingen met elkaar eten want ze moesten aan elkaar wennen. Ze waren concurrenten, hoe worden we nu goede collega’s, was de vraag. De afspraak voor dat diner was: we geven elkaar een cadeautje van twaalf vijftig. De ABN-bankiers hadden keurig acht doosjes bonbons van 12,50 meegebracht. Door hun nieuwe collega’s van de Amrobank werden zij getrakteerd op manchetknopen van 1250,- gulden.’ Hij lacht uitbundig. ‘Zo’n detail zegt alles over het verschil in cultuur tussen te twee banken.’
Slimme schapen en Rupsje Nooitgenoeg
Zijn laatste boek (‘meer een betoog,’ zegt hij er zelf over) is Het slimme schaap, mede geïnspireerd op het kinderboek Rupsje Nooitgenoeg,( (The Very Hungry Caterpillar, uit 1969) van Eric Carle. Zijn ouders lazen het al aan hem voor en hij las het op zijn beurt aan zijn kinderen voor. Het rupsje eet zich een weeklang ongans, eerst aan gezonde dingen (fruit), later ook aan taart, lolly’s en worst. Pas als hij weer een groen blaadje eet, verpopt hij tot een prachtige vlinder. ‘Mijn opgewekte boodschap in Het slimme schaap,’ aldus Jeroen: ‘We zijn volgevreten, dik en misselijk en we hebben genoeg. En wij gaan de komende tijd een metamorfose tegemoet. Maar de tijd in die cocon, die periode tussen twee tijdperken, is geen fijne tijd. De rups lost dan helemaal op. Cellen met verbeelding nemen dan de regie op weg naar een vlinderachtig bestaan. In dit betoog ga ik op zoek naar onze cellen met verbeelding.’
Weekendidealisten
Op het omslag van Het slimme schaap prijken de logo’s van Heineken, KLM, Unilever, Shell en Ahold. ‘In mijn beleving werken daar vooral slimme schapen,’ aldus Jeroen geamuseerd, ‘mensen die zich in het weekeinde steeds meer zorgen maken over de opwarming van de aarde, over de bosbranden in Frankrijk, de code-rood-zomer. En op maandag gaan ze door met de spreadsheets van vrijdag. Ze voelen aan alles dat ze op een andere manier zouden moeten produceren en consumeren. Maar ja… de klant. De concurrent. De aandeelhouder. De baas. De Chinezen. En dus consumeren we nu in Nederland zo’n zestig nieuwe kledingstukken per jaar. En een op de drie wordt nooit gedragen. Waar zijn we dan mee bezig?’
Persoonlijk verhaal
‘Het slimme schaap is een betoog in de ik-vorm,’ vertelt Jeroen. ‘Het begint als ik in de buik van mijn moeder zit, wanneer zij AH-zegeltjes spaart voor de eerste koelkast. Voor mijn boek over Ahold was ik een paar dagen bij Albert Heijn. Die vertelde me dat hij eind jaren vijftig in Amerika was en al die mensen zag met hun overvolle boodschappenkarren. Waar laten ze al die boodschappen, vroeg hij zich af. Nou, thuis in de koelkast natuurlijk. Dus dacht Albert Heijn, als iedereen een koelkast heeft, dan kopen ze meer.’
‘In Het slimme schaap reconstrueer ik mijn geschiedenis van de afgelopen 63 jaar. We zijn verslaafd geraakt aan meer, sneller, goedkoper. Begrijpelijk; het kapitalistische systeem heeft miljarden mensen uit de armoede gehaald. En nu zijn we volgevreten, dik, misselijk, we hebben genoeg. We zien dat het uit de rails begint te lopen. Wat dan?’
‘Mijn vader, bijna 90, heeft het manuscript van Het slimme schaap gelezen,’ vertelt hij dan met zichtbaar plezier. ‘Hij vond het interessant, mijn persoonlijke lijn die erin zit, heeft hij helemaal meegemaakt. Inclusief dat sparen voor die koelkast. Dus dan is het fijn als hij zegt: ‘ik heb geen gekke dingen gelezen.’
Domweg gelukkig in Oost
‘Op het einde van het gesprek komen we te spreken over wonen in Oost. Jeroen woont al er dertig jaar naar volle tevredenheid, eerst op een bovenverdieping, sinds 1998 op de begane grond. ’Dit zijn fijne straten,’ zegt hij naar buiten kijkend, ‘het is een beetje een leesbuurtje, vervolgt hij, ‘er wonen aardig wat schrijvers. Wij wonen hier in De prooi, zeg ik wel eens. Daar zijn er zo’n kleine 300.000 van verkocht. Daar kan je geen huis van kopen maar het scheelt wel een slok op een borrel. Er kwam toen net een derde kindje aan. Ik realiseer me maar al te goed dat dat een groot geluk is geweest dat we toen dit huis konden kopen.’
‘Stuur ik je de regen in,’ vraagt Jeroen als hij de verslaggever na het gesprek naar buiten begeleidt. Maar de regen is net opgehouden en aan de gevel wappert de vlag met de duif en de olijftak weer fier in de wind.
