Boek van Week 46
Toen ik in een vorig decennium in België Nederlands studeerde, droeg de overzichtscursus Nederlandstalige poëzie de naam ‘Van Alphen tot van Bastelaere’. Met andere woorden: de docent in kwestie wilde ons niet al te subtiel duidelijk maken dat de meest recente historisch significante daad binnen de Nederlandstalige poëzie het werk van Dirk van Bastelaere was. Toch was het op dat moment literair gezien relatief stil rond van Bastelaere, zijn laatste formele bundel, ‘de voorbode van iets groots’, was uitgebracht in 2006 bij Atlas, zijn recentste publicatie, Fallicornia, verscheen enkel in bibliofiele beperkte oplage, 126 exemplaren genummerd en gesigneerd bij Druksel.
Daarna bleef het, op een sporadische publicatie in het literaire tijdschrift DW B in 2023 na, een tijd lang literair stil. Maar nu is Van Bastelaere terug. Enigszins. In opdracht van kunstencentrum Bozar schreef van Bastelaere een reeks nieuwe gedichten, in gesprek met het werk van de Amerikaanse conceptuele en beeldende kunstenaar John Baldesarri (1931 – 2020), van wie momenteel een overzichtstentoonstelling loopt in de zalen van Bozar. Die uitnodiging resulteerde dus in de bundel Een revolver zonder vervolg, net als de volgende revolver, uitgegeven door het balanseer in samenwerking met Bozar zelf.
Van Bastelaere meets Baldesarri dus. Niet verwonderlijk. Van Bastelaere heeft zich altijd sterk verhouden tot de Amerikaanse kunsten en literatuur. Zo vertaalde hij eerder Gertrude Stein en verhield hij zich eerder in een bibliofiele uitgave al tot de abstracte schilder Barnett Newman. En sowieso speelt Californië, het eindpunt van de westerse wereld, zeg maar, zeker sinds de bundel Diep in Amerika (1994) een belangrijke rol in het verbeeldingsuniversum van van Bastelaere. Baldesarri is, niet onbelangrijk, born and raised in die staat. In Fallicornia kon men ook al die staat verhaspeld met haar eigen verbeelding en haar eigen verbeeldingsproducten in teruglezen en het is ook waar die nieuwe bundel weer aanvangt, Baldesarri’s Cali: ‘Hey, er zit een stip op Californië, althans / de kaart, (een terzijde van de keizer van de banaliteiten) een schijf / waaruit een palm in de vorm van twee meter man groeit. / (Maximum zoom).’ Van Bastelaere doet in deze nieuwe gedichten dus in feite aan een vorm van ekfrasis. Hij gaat het gesprek aan met verschillende werken van Baldesarri, zoals in het gedicht ‘French Horn Player (with three contexts – one uncoded)’, en diens denken over beeldende kunst, zoals in ‘vier statements niet door John Baldesarri’: ‘Er was een gezicht, nu is er een blinde vlek die roept, niet om herkenning, maar naar de / schaduw die nooit is geworpen.’
Aangezien van Bastelaere zich in vroegere fasen van zijn dichterschap opwierp als een strijdbaar polemist en scherp theoreticus, goed onderlegd in Franse theorie, van de poëzie die hij voorstond, bestaat het risico erin dat je zijn werk gaat lezen naar zijn eigen denken over poëzie en zijn eigen maatstaven. Ideeën over het gedicht bovenal als een taalobject dat de emotionele bevrediging steeds uitstelt, niet anders kan. Het gedicht als een tijdelijke opvoering van de wereldlijke wanorde, etc. Van Bastelaere’s theorievorming over poëzie is nog steeds zeer de moeite van het lezen waard, maar ik merkte, nu na lang geen Van Bastelaere meer te hebben gelezen, dat van Bastelaere ook over een bizar soort macabere humor beschikt, weliswaar gepaard met een enorme precisie van formuleren, die elke goeie dichter eigen is: ‘Heb je nog twee vrolijke kussens nodig of een normaal gevormde zin voor een knus gevoel, / zij het zonder gemoedsrust? Of maakt die stinkende asfaltkleurige / eruptie waarvoor een / lijkzak nog een gepolijste gelijkenis is daar een ontijdig einde aan?’
Door zo getroffen te zijn door die bizarre humor, werd het mij duidelijk ook dat Baldesarri’s interventies in de beeldtaal, met zijn kenmerkende gekleurde stippen, oorspronkelijk sale-stickers, om producten in de uitverkoop mee aan te duiden, eigenlijk ook een bizar soort humor teweeg brengen. Zoals van Bastelaere schrijft: ‘Maar hey, / doe net alsof het over jou gaat! Als je uitgeknipt bent / of er zit een prijssticker op je smoel / gaat het gewoon over // datgene // (waarover het gaat) (wat gebeurt) (waarom het draait) / Niet over jou / Geen beetje’.
Het zijn niet alleen beeldkritische daden, die de uitholling op scherp stellen die beeldmatige overdaad verwekt in een westers oog, het zijn ook minimale guitige daden van rebellie en transformatie, als een kind dat wiebeloogjes op alledaagse voorwerpen kleeft. Zo kleeft Baldesarri zijn stippen op ‘alledaagse’ (want vaak uit de commerciële beeldtaal onttrokken) beelden. Oké, het onthult misschien het onpersoonlijk dat al in de beeldcultuur zat, net door het verhullen van gezichten, maar het doet me ook ergens grinniken. En dat heb ik ook bij het werk van van Bastelaere: zijn eenvoudige durf om registeren, tonen en vocabulaires door elkaar te klutsen, de simpele ruimte die hij in zijn teksten toelaat: ‘Geen loeiend rund. Niet de in brekend oog gepolijste doodsangst / van een hert. Niet de alpengalm over mistige weiden. Maar uit het duister, als van een extern / stervend orgaan het gejank van amputatie buiten de code, / alsof de ether zich herinnert hoe het is een stem te hebben terwijl ze verdwijnt. // ‘Il corno canta il dolore del vento.’ / Fukking hell.’ Dit is gewoon ijzersterke, maffe duistere poëzie.
Ik betwijfel of deze bundel nu een nieuwe grote fase in het oeuvre van van Bastelaere aankondigt, maar ik ben in ieder geval erg blij dat Bozar hem tot dit nieuw werk heeft kunnen verlokken.
_____
Een revolver zonder vervolg, net als de volgende revolver. Notities bij John Baldessari is geschreven door Dirk van Bastelaere
Verschenen bij Balanseer
Benjamin de Roover is boekverkoper bij Linnaeus Boekhandel, Middenweg 20
