De donkere dagen voor kerst zijn voelbaar in heel Amsterdam. Terwijl in de stad een zee van lichtjes zijn aangestoken, kiest Artis voor iets wat juist zeldzaam is: duisternis. En precies die duisternis maakt de eerste avond van Donker in Artis magisch. Honderden bezoekers schuiven in verschillende shifts het park in, op weg naar een ervaring die bijna nergens anders in de stad bestaat.
Arie Martijn Schenk
Start in het volledig verduisterde Planetarium
In het Planetarium trappen Caroliene en haar co-piloot Judith de avond af. De introductie gaat langs een mijlpaal: de recente erkenning van Artis als eerste Urban Night Sky Place van Nederland én Europa. Een internationale titel voor stedelijke plekken die lichtvervuiling actief weren.
Voor Caroliene is dat geen abstract gegeven. ‘De stad straalt gigantisch veel licht uit’, zegt ze, terwijl ze met een paar handelingen het Planetarium in totale duisternis zet. Alles is afgeplakt, zelfs de kleinste lichtbron. Dan volgt een verrassende mededeling: na 45 minuten in het donker passen ogen zich aan en reageren ze 25.000 keer gevoeliger dan bij daglicht.
In de zaal ontstaat hilariteit wanneer Caroliene vraagt om eerst je eigen neus aan te raken, daarna die van je buurman of buurvrouw. ‘Ik heb ‘m!’ roept een jonge bezoeker door het donker. Daarna zweven de bezoekers mee langs Pegasus en Orion, sterrenbeelden die in volledige duisternis pas echt oplichten. Ook buiten Europa schetst Caroliene een helder contrast: het verschil tussen het pikdonkere Noord-Korea en het felverlichte Zuid-Korea is vanuit de ruimte bijna absurd groot.
Tips volgen ook: ‘Je kunt zelf ook veel doen, licht uit, gordijnen dicht, lamp omlaag – kleine keuzes die lichtverstoring beperken.’
In stilte door het park
Na de lezing stroomt de zaal leeg en verspreiden bezoekers zich over het donkere park. De lucht is kraakhelder, de riem van Orion fonkelt boven het Planetarium. In het park zelf heerst bijna volledige duisternis. Alleen nooduitganglampjes verraden af en toe een gebouw.
Hoofdregels: geen telefoons, laag volume. Fluisterend trekt een rij silhouetten langs paden die ineens onbekend lijken. ‘Ik kom hier zo vaak, maar nu kan ik nauwelijks zien waar ik loop’, fluistert bezoeker Maarten die met zijn nicht Christa is gekomen. Twee vrijwilligers staan klaar met nachtkijkers. ‘Daar liep net de grootoorvos’, zegt Christa, terwijl andere bezoekers om de beurt meekijken.
Verderop laat Savitri – duurzaamheidscoördinator en drijvende kracht achter de DarkSky-certificering – enthousiast zien hoe dieren zich gedragen in het donker. De verblijven van gorilla’s en chimpansees zijn afgesloten; zij slapen diep. De gieren zitten onbeweeglijk op een paal, volledig zwart in de nachtkijker. Ook de ibissen, normaal vurig rood, kleuren hier inktzwart.
‘Na sluitingstijd was Artis al vrij donker’, vertelt Savitri. ‘Toch gingen we nog verder, om echt aan de criteria te voldoen.’ Terwijl ze dat zegt, wijst ze naar de witte wolf die in stilte een rondje trekt langs de donkere paden.
Dieren in de nacht
Bij de pinguïns zet Savitri opnieuw de nachtkijker aan. Je ziet ze rustig hun veren poetsen, soms klinkt er een geluid uit het donkere binnenverblijf. ‘Net ging een mannetje bij een vrouwtje naar binnen’, zegt ze. ‘Door de nachtkijker zag je ‘m, hij waande zich waarschijnlijk onbespied.’
Dan, om precies tien uur, zien we een etende giraffe en horen we twee olifanten naar buiten komen. Alsof ook zij aangeven dat de nacht nu echt begint. Om half elf sluit het park; Artis krijgt de stilte terug.
Donker als nieuwe manier van kijken
Nog zeven avonden biedt Artis deze bijzondere wandeling door het donker aan. Voor velen een unieke kans om het park, de dieren én de hemel op een totaal nieuwe manier te ontdekken.
