Het Amstelplein is een plein waar je amper van beseft dat het een plein is. Want er loopt een soort fietssnelweg overheen waar iedereen altijd haast lijkt te hebben. Tijd om er eens stil te blijven staan.
Fokko Kuik
Het gebied aan de westkant van het Amstelstation is al oud en staat bekend onder de naam Omval. Rembrandt van Rijn maakte er in 1645 een ets van met op de voorgrond een vrijend paartje onder een oude wilgenboom. In de negentiende eeuw werd het een bedrijventerrein.
Kantoortorens in de strijd tegen verarming van de stad
Het Amstelplein heeft pas in de jaren 90 zijn huidige naam gekregen. Er staan dusdanig hoge kantoortorens omheen dat het kleinste gebouw in het midden nog de meeste aandacht trekt: het Blookergebouwtje. Dat gebouw uit 1885 hoorde bij cacaofabriek Blooker en werd in het jaar 2003 verplaatst en dient nu als café voor de kantoortijgers uit de buurt.
De eerste kantoren in dit gebied waren die van Delta Lloyd (1975) en de Rijkspostspaarbank (1978). De commerciële ontwikkelaars van deze gebouwen bedachten nog veel meer plannen voor de vrijgekomen ruimte in deze omgeving. De gemeente ging er in mee omdat het paste in de strijd tegen de verarming van de stad, las ik in de interessante biografie over Michael van der Vlis (Amsterdam voor sjiek en sjofel). Een Amerikaans architectenbureau, dat ook verantwoordelijk was geweest voor het stedenbouwkundige plan voor het Londense Canary Wharf, dacht mee over het ontwerp van de Amstelhoek. Zo ontstond het eerste hoogbouwcluster van Amsterdam, dat dan ook al snel de bijnaam Manhattan aan de Amstel kreeg.
Spectaculaire gijzeling
De Rembrandttoren met 36 verdiepingen is het bekendste gebouw. Met zijn hoogte van 150 meter is het vanaf veel plekken in Amsterdam goed te zien. In 1995 trok de hoofddirectie van Philips er vanuit het vertrouwde Eindhoven naar toe. Maar ze vertrokken na een paar jaar alweer naar de iets lagere Breitnertoren, ook aan het Amstelplein. De Rembrandttoren kwam kort na die verhuizing spectaculair in het landelijke nieuws toen er in 2002 een gijzeling plaatsvond door een buschauffeur, die een complot vermoedde achter de breedbeeldtelevisies van Philips. Nadat bleek dat de Philips-directie er niet meer huisde maakte de gijzelnemer een einde aan zijn leven op het toilet.
De derde wolkenkrabber op het Amstelplein kreeg de naam Mondriaantoren. Het gebouw kreeg dertig verdiepingen. Hoewel er dus 100.000 m² kantoorruimte is, wat toch goed is voor minstens zo’n 5.000 werkplekken, is het buitengewoon rustig op het Amstelplein. Ook hier heeft de thuiswerktrend waarschijnlijk toegeslagen, want ik herinner me van het echte Manhattan toch een drukker straatbeeld.
Brutalistische architectuur
Misschien moeten we daar nog even op wachten totdat ook een vierde gebouw aan het Amstelplein weer in gebruik genomen gaat worden: het uit de jaren zeventig stammende gebouw De Leeuwenburg. Dit architectonisch als ‘brutalistisch’ gekenmerkte gebouw, waar ooit de  Rijkspostspaarbank en later de Postbank in huisde, werd tussen 1998 en 2022 gebruikt door de Hogeschool van Amsterdam.
Na enige jaren van leegstand is de renovatie nu volop gaande. De brutalistische betonnen wandbekleding van De Leeuwenburg is vrijwel volledig verwijderd, maar aan het oorspronkelijke ontwerp wordt recht gedaan door vergelijkbare, maar beter geïsoleerde betonnen platen terug te plaatsen. Het zal niet ieders smaak zijn, maar toch mooi dat deze bouwstijl, waarvan al veel is afgebroken in Nederland, hier gespaard blijft. En zelfs een nieuw leven wordt gegund.
Meer levendigheid
Als ook dit project over een paar jaar klaar is en ook de afgebroken woningbouwblokken in de Van der Kunbuurt vervangen zijn door nieuwbouw, wordt het aan deze kant van het Amstelstation misschien toch wat levendiger. In de benedenverdiepingen is ook ruimte voor horeca en maatschappelijke voorzieningen. Bovendien zal de verdere ontwikkeling van het gebied aan de oever van de Amstel, waar zo’n 1600 nieuwe woningen en ongeveer 108.000 vierkante meter extra kantoorruimte komen, daaraan bijdragen. De neiging om er zo hard mogelijk doorheen te fietsen wordt dan misschien ook wat kleiner.
