De meeste bewoners van oudere straten in Oost zullen ze wel kennen: kleine koperkleurige tegeltjes in stoepen, waarop namen staan vermeld van slachtoffers van de Holocaust: Voornamelijk Joden, maar ook Sinti en Roma, en verzetsstrijders. Officieel heten ze ‘Stolpersteine’, in het Nederlands vertaald naar ‘struikelstenen’. Ze verdienen onderhoud. In tien minuten glimmen ze weer.sto
Fokko Kuik
Het plaatsen van de struikelstenen bij woningen waar slachtoffers van de Holocaust het laatst hebben gewoond vindt in Amsterdam plaats sinds 2009. Oorspronkelijke bedenker van dit initiatief is de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. In heel Europa liggen er inmiddels meer dan honderdduizend. In Amsterdam zijn er zo’n 4.400 te vinden, wat overeenkomt met zo’n zeven procent van het totaal aantal vermoorde Joden, en de wachtlijst voor het plaatsen van nieuwe stenen is lang.
Voordat Stolpersteine worden geplaatst wordt een zorgvuldig proces doorlopen. Aanvraag vindt veelal plaats namens verwanten van slachtoffers of huidige buurtbewoners. De steentjes met een formaat van 10 bij 10 centimeter zijn gemaakt van messing en worden door vervuiling na verloop van tijd dof en steeds moeilijker te lezen.
Inmiddels heeft een groepje bewoners van Oost het op zich genomen om de bestaande struikelstenen weer op te poetsen. Gezien het grote aantal joden dat indertijd in Oost woonde is dat behoorlijk veel werk. De initiatiefgroep hoopt dan ook dat bewoners van straten met struikelstenen zelf dit goede voorbeeld gaan volgen door bijvoorbeeld eens per jaar ‘hun stenen’ een poetsbeurt te geven.
Eén van de initiatiefnemers van deze schoonmaakactie – Fulco uit de Watergraafsmeer – vertelt me wat meer over zijn motivatie om dit te doen: ‘Zo’n tien jaar geleden heb ik mijn grootvader op zijn sterfbed beloofd om de struikelstenen voor onze eigen familie te onderhouden als hij er niet meer zou zijn. Toen ik na wat experimenten met koperpoets doorkreeg dat dat niet het beste middel was heb ik een methode ontwikkeld. Met milieuvriendelijke zeep, een borstel, wat sponsjes, een doekje en een beschermende waslaag waarmee de stenen weer als nieuw gaan glimmen en beter leesbaar worden. Nadat ik die van mijn eigen familie had gedaan in Zuid, gaf ik de struikelstenen in mijn eigen straat ook een behandeling.’
‘Na een toevallige ontmoeting met een groepje oudere mensen voor die stenen in mijn eigen straat, die blijkbaar naar de monumentjes van hun eigen familie stonden te kijken, raakten we ook aan de praat met de eveneens oudere bewoners van het betreffende huis. Zij hadden zich al eens afgevraagd wie toch die mysterieuze schoonmaker van de struikelstenen voor hun deur was. Ze waren daar oprecht geëmotioneerd over.’
‘Toen ik dat vertelde aan een maatje van mijn sportschool kregen we een discussie over wie er verantwoordelijk moest zijn voor dat onderhoud: de gemeente, de huidige bewoners, de nazaten of aanvragers? We kwamen er niet goed uit en besloten te kiezen voor het motto ‘niet lullen maar poetsen’. We maakten een plan om stelselmatig alle struikelstenen in heel Amsterdam te gaan aanpakken, beginnend in onze eigen buurten in Oost. Goed voorbeeld deed volgen dus er sloten zich ook andere buurtbewoners aan bij het initiatief.’
Het is de bedoeling van de struikelstenen om de herinnering levend te houden aan de verschrikkingen die zich hier in onze straten hebben afgespeeld. Daarom bedacht Fulco dat het ook een goed idee zou zijn om na zo’n reinigingsritueel ook aandacht te besteden aan de mensen die schuil gaan achter de namen op de stenen. Via een Instagram-account dat vervolgens doorgekoppeld is naar een facebook-account probeert hij per gepoetste steen, waar mogelijk een foto en wat extra informatie toe te voegen die vaak te vinden is via www.joodsmonument.nl.
Dat het dankbaar werk is, blijkt wel uit de reacties die ze daarop krijgen van buurtbewoners, maar soms ook vanuit een ver buitenland waar nabestaanden dankbaar zijn dat hun verwanten hiermee weer wat aandacht krijgen.
Als Fulco me vervolgens meeneemt naar een straat bij hem in de buurt waar hij een drietal struikelstenen binnen 10 minuten weer prachtig glimmend krijgt, kan ik me voorstellen dat het louterend werk is. Het is echt wel even stevig poetsen op je knieën, maar als je vervolgens leest wat het lot was van de mensen die daar herdacht worden, voelt dat toch goed.
‘Ik vind het juist nu in deze polariserende tijden belangrijk dat we aandacht houden voor wat er kan gebeuren als uitsluiting en ontmenselijking weer vat krijgt op onze manier van samenleven’ zegt Fulco. ‘Het begint altijd met kleine stapjes, maar daar moeten we juist alert op zijn.
Check
stichting-stolpersteine.nl
instagram.com/struikelstenen.amsterdam
