Een bijzondere operatie heeft een zuidelijke hoornraaf in Artis zijn snavel teruggegeven. De vogel, die zowel zijn boven- als ondersnavel had gebroken, kreeg twee speciaal ontworpen protheses uit een 3D-printer. Volgens de betrokken specialisten is het voor zover bekend de eerste keer ter wereld dat bij een vogel beide snaveldelen op deze manier zijn vervangen. De ingreep lijkt geslaagd: een dag na de operatie kon de hoornraaf alweer zelfstandig eten.
Redactie
Voor een vogel is zijn snavel veel meer dan een instrument om voedsel mee op te pakken. Hij gebruikt hem ook om zijn veren te verzorgen, zijn omgeving te onderzoeken en natuurlijk gedrag te vertonen. Dat geldt zeker voor de zuidelijke hoornraaf, een grote Afrikaanse vogel die een belangrijk deel van zijn voedsel op de grond zoekt.
Juist dat dagelijkse gedrag was voor de mannelijke hoornraaf in Artis een probleem geworden. Nadat zowel zijn boven- als ondersnavel waren afgebroken, bleven twee stompen over. De vogel wist zich daarmee nog redelijk te redden, maar was aanzienlijk beperkt in zijn mogelijkheden.
Meer dan alleen kunnen eten
Voor de dierenartsen van Artis was dat aanleiding om te onderzoeken of de snavel kon worden hersteld. Niet alleen om het eten gemakkelijker te maken, maar vooral om de vogel weer zoveel mogelijk zijn natuurlijke gedrag te laten vertonen.
‘Voor mij is de belangrijkste vraag: kan een dier het gedrag vertonen dat bij zijn soort hoort?’, zegt Martine van Zijll Langhout, hoofd van de veterinaire afdeling van Artis. ‘Met een complete snavel krijgt hij veel meer mogelijkheden om dat natuurlijke gedrag uit te voeren. En dat is precies waar het ons om gaat.’
Een snavelprothese is op zichzelf niet helemaal nieuw in de diergeneeskunde. Het bijzondere aan deze operatie is dat beide snaveldelen moesten worden gereconstrueerd en vervangen. Daarmee stonden de specialisten voor een ingewikkelde technische en medische uitdaging.
Een snavel op maat
De oplossing kwam uit de 3D-printer. Met behulp van een CT-scan en de bewaard gebleven stukken van de oorspronkelijke snavel konden de onderzoekers de vorm nauwkeurig reconstrueren. Vervolgens werden twee kunststof protheses vervaardigd die precies op de overgebleven snavelstompen moesten aansluiten.
Het project bracht deskundigen uit verschillende disciplines samen. De faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht verzorgde de operatie. Veterinair chirurgen Bjorn Meij en Lucinda van Stee bevestigden de nieuwe snaveldelen met speciaal gemaakte titanium onderdelen en schroeven.
Joëll Magré van het UMC Utrecht ontwikkelde de 3D-geprinte protheses, terwijl het bedrijf Amnovis de titanium bevestigingsonderdelen vervaardigde. Vanuit Artis waren dierenarts Martine van Zijll Langhout en vogelspecialist Yvonne van Zeeland, samen met de dierverzorgers, nauw bij de voorbereiding betrokken.
De operatie laat zien hoe technieken uit de medische wereld ook in de diergeneeskunde nieuwe mogelijkheden kunnen bieden. Met digitale scans en 3D-printtechnologie kunnen onderdelen worden gemaakt die zijn afgestemd op de anatomie van één individueel dier.
De eerste muis
Na de operatie was het spannend of de hoornraaf zijn nieuwe snavel zou accepteren. Een technisch geslaagde ingreep betekent immers nog niet dat een dier ook daadwerkelijk met een prothese overweg kan. Maar de eerste tekenen waren veelbelovend. Nog op de operatiedag begon de vogel zijn nieuwe snaveldelen te gebruiken.
De volgende ochtend pakte hij zelfstandig een muisje van de grond. Enkele dagen later gebruikte hij zijn snavel ook weer om zijn verenkleed te poetsen. Voor de verzorgers zijn dat belangrijke signalen. Het betekent dat de vogel niet alleen kan eten, maar ook gedrag begint te vertonen dat door het verlies van zijn snavel moeilijk was geworden.
Een experiment met toekomst
Of de operatie ook op langere termijn een succes blijft, moet nog blijken. De dierenartsen volgen het herstel nauwlettend. Daarbij gaat het onder meer om de vraag of de protheses stevig blijven zitten en bestand zijn tegen het intensieve gebruik van de snavel. Als de nieuwe snaveldelen duurzaam blijken te functioneren, kan de behandeling ook betekenis krijgen voor andere vogels met ernstig snavelletsel. De betrokken specialisten willen hun ervaringen uiteindelijk vastleggen in een wetenschappelijke publicatie.
Voorlopig is de belangrijkste winst zichtbaar in de Amsterdamse dierentuin zelf. De zuidelijke hoornraaf is inmiddels terug in Artis en weer te zien voor bezoekers. Waar hij eerder met twee beschadigde snavelstompen door het leven moest, kan hij nu opnieuw voedsel oppakken en zijn veren verzorgen. Een opmerkelijk resultaat van een samenwerking tussen diergeneeskunde, medische technologie en 3D-printtechniek.
