Berichten over de aanhoudende droogte in Nederland nemen toe. Desondanks namen we een kijkje bij Gemaal Zeeburg van Waterschap Amstel, Gooi en Vecht dat overtollig regenwater wegpompt naar het IJmeer om wateroverlast te voorkomen.

Fokko Kuik

Na borden te zijn gepasseerd met ‘Levensgevaarlijk, i.v.m. krachtige stroming’ word ik achter de hekken van Gemaal Zeeburg hartelijk ontvangen door ‘watersysteembestuurder’ Virgil van den Brink. Deze geboren Amsterdammer werkt al 36 jaar bij Waterschap Amstel, Gooi en Vecht en maakte daar een mooie carrière door van schipper op de grachten tot zijn huidige functie, waar hij zichtbaar van geniet.

Afvoer van grachtenwater naar de Zuiderzee
De gebouwen van het gemaal zelf en de bijbehorende ‘sifonhuizen’ aan de oevers van het Amsterdam-Rijnkanaal ken ik al tientallen jaren van erlangs fietsen en varen. Nu ik een keer naar binnen mag, zie ik pas hoe groot het gemaalgebouw is.

In 1879 werd er op deze plek een stoomgemaal gebouwd met als functie om het grachtenwater af te voeren naar de Zuiderzee. Deze was noodzakelijk geworden sinds met de Oranjesluizen de directe toegang van het IJ naar de Zuiderzee was afgesloten. Toen in 1892 het Amsterdam-Rijnkanaal werd aangelegd, moest het grachtenwater via een enorme buis onder dat kanaal door naar zee worden afgevoerd. Vandaar de noodzaak van de twee sifongebouwen langs het kanaal; daar zitten enorme kleppen in om het spuiwater door te laten. In 1943, midden in de oorlog, werd het huidige elektrisch aangedreven gemaal gebouwd. Sindsdien wordt het water naar het IJmeer gepompt.

Dagelijkse doorspoeling niet meer nodig
Terwijl ik word rondgeleid in het hoofdgebouw met vier enorme elektrisch aangedreven pompen, vertelt Virgil dat deze tegenwoordig nog maar een paar keer per jaar worden aangezet, altijd in overleg met Rijkswaterstaat. Bijvoorbeeld als het in korte tijd heel veel geregend heeft. Tot 2010 was dat anders. Toen veel grachtenhuizen en de woonboten nog niet op het riool waren aangesloten, moesten de grachten bijna alle nachten worden doorgespoeld vanwege de slechte waterkwaliteit en de stank die dat opleverde. Nu de grachten een stuk schoner zijn, is dat niet meer nodig.

Toch blijft het gemaal nodig bij te veel water als gevolg van extreem veel regen of als het gemaal bij IJmuiden storing heeft. In 2023 kwam dat zeven keer voor. In 2015 kon dankzij Gemaal Zeeburg de jaarlijkse City Swim toch doorgaan na hevige stortbuien kort daarvoor, die het water plotseling sterk hadden vervuild.

Altijd opletten vanwege sterke stroming
Het functioneren van de meetsystemen en pompen wordt voortdurend gecontroleerd, op afstand, maar ten minste wekelijks ook fysiek. Hoewel de bediening van het gemaal gemakkelijk op afstand kan via een laptop, gebeurt dat in de praktijk nooit. ‘Je moet altijd opletten of er geen zwemmers en bootjes in de buurt zijn als de pompen worden aangezet,’ vertelt Virgil, ‘want de krachten van de stroming zijn enorm. De woonbootbewoners bij het gemaal kunnen aan een ‘spuilicht’ zien wanneer gespuid gaat worden, zodat ze bijtijds kunnen controleren of alles goed vastligt. Gelukkig zijn er nooit grote incidenten geweest.

Het naastgelegen werkgebied op het Cruquiuseiland is de laatste jaren veranderd in een woongebied met dure appartementen. Sinds die tijd zien de bewoners daar ook aan het spuilicht dat er die nacht wat geluid te horen zal zijn van de sterke stroming en de machines. ‘We merken dat het begrip enorm toeneemt als de mensen begrijpen wat we aan het doen zijn en waar het voor dient’, zegt Virgil. Er worden dan ook één à twee keer per jaar open dagen georganiseerd, die meestal op veel belangstelling mogen rekenen.

Een enorme koele kelder
Nadat Virgil me heeft uitgelegd hoe het grachtenvuil wordt afgevangen als de bemaling begint, mag ik ook nog even in de immense kelderruimte kijken. Het is er heerlijk koel en gezien de ruimte zou je er een flink feestje kunnen geven. De enorme betonnen wanden in de kelder doen een beetje denken aan oorlogsbunkers die waarschijnlijk niet geheel toevallig in dezelfde periode door de Duitsers gebouwd werden.

Na ruim 80 jaar ziet het er allemaal nog oerdegelijk uit. Toch moet er op termijn nagedacht worden over renovatie en/of vervanging. Het energiegebruik van de machines is enorm en in koude winters moet het niet heel goed geïsoleerde gebouw verwarmd worden om ijsvorming te voorkomen. Daarnaast veranderen op termijn de eisen als gevolg van de klimaatverandering. Extreme situaties zoals de huidige droogte, maar ook perioden met hevige regenval zullen zich vaker gaan voordoen en daar moet bijtijds over worden nagedacht. Het huidige gebouw, ontworpen door de mensen die eerder ook verantwoordelijk waren voor de bouw van het Amstelstation, is een stedelijk monument. Dat geeft wat beperkingen aan de noodzakelijke aanpassingen.

Vier stenen leeuwen
Bij ons afscheid feliciteer ik Virgil met zijn interessante baan en bedank ik hem voor zijn verhalen. De laatste anekdote ging over de vier replica’s van stenen leeuwen naast de sifonhuizen. Rond 1890 werden de oorspronkelijke beelden gemaakt door beeldhouwer Bart van Hove. Toen in 1943 bij de verbreding van het Amsterdam-Rijnkanaal en het gereedkomen van het huidige Gemaal Zeeburg een nieuw sifon werd geplaatst, werden ze geschonken aan Emmeloord, waar ik in de jaren 60 en 70 zelf woonde. Sinds 2015 zijn de vier replica’s weer teruggeplaatst. Ze kwamen me inderdaad al bekend voor.

Meer over Gemaal Zeeburg
Open dag Gemaal Zeeburg op 12 en 13 september