De opwarming van het klimaat zorgt niet alleen voor droogte en hittestress, maar ook voor het oprukken van reuzenwespen en steekmuggen. De geelpoothoornaar heeft zich al in Amsterdam gevestigd; de Aziatische tijgermug komt eraan. Hoe gevaarlijk zijn deze invasieve exoten en wat kun je ertegen doen?
Henk Leenaers
‘De schrik zit er goed in”, zegt Jurn Vendrik van Stadswerken tijdens een webinar op 24 juni. Hij is directievoerder plaagdierbeheersing in Amsterdam en verwacht dit jaar tweehonderd nesten van de geelpoothoornaar, een stekende reuzenwesp die zijn larven voedt met honingbijen. Dat is zeven keer zoveel als vorig jaar. Daarna is het koffiedik kijken: “We weten niet waar het gaat stoppen.” Elk nest kan ‘s zomers enkele duizenden hoornaars huisvesten, die samen zo’n 100.000 insecten verschalken, waaronder gewone wespen, vliegen, wilde bijen en hommels. Steken doen ze ook, vooral als een nest dicht bij de grond zit. Vandaar dat de geelpoothoornaar de derde plaats inneemt op de Amsterdamse lijst met plaagdieren die overlast veroorzaken.
Andere soorten op deze lijst zijn de plaagmier, de dennenprocessierups, het mediterraan draaigatje (een moeilijk te bestrijden mier uit Zuid-Europa) en – met stip op 1 – de eikenprocessierups. Na het plaagjaar 2019 nam het aantal besmette eiken geleidelijk aan af tot zo’n 4 procent in 2024. Maar dit jaar is de eikenprocessierups weer helemaal terug, aldus Vendrik: in Amsterdam zijn ze op maar liefst 29 procent van alle eiken aangetroffen. Anders dan de geelpoothoornaar is de eikenprocessierups een inheemse soort: hij hoort hier thuis. Dat hij tóch een plaag kan veroorzaken, heeft alles te maken met klimaatverandering. In een warmer klimaat voelt hij zich meer op zijn gemak en kan hij zich sneller voortplanten.
Afstammelingen van Chinese koningin
Het draaigatje en de geelpoothoornaar – de nummers 2 en 3 op Vendriks plaagdierlijst – zijn invasieve exoten: soorten die hier niet thuishoren én een bedreiging vormen voor de biodiversiteit. Vendrik, verantwoordelijk voor de aanpak van deze en andere biologische ‘partycrashers’: “Negen van de tien draaigatbesmettingen zijn afkomstig van tropische planten die bewoners in hun tuin zetten.” Bij de geelpoothoornaar ging het anders. Waarschijnlijk zijn het allemaal afstammelingen van één koningin, die in 2004 met een lading keramische bonsaipotten uit China meereisde naar Zuid-Frankrijk. Vanwege het gunstige klimaat en het ontbreken van natuurlijke vijanden kon deze soort zich snel verspreiden in het zuiden en westen van Europa. Via Frankrijk en België kwam de geelpoothoornaar uiteindelijk in Zeeland ons land binnen, waarna hij snel noordwaarts trok. Inmiddels telt ons land meer dan 1000 nesten.
Hoe herken je een geelpoothoornaar?
• tussen 2 en 3 cm lang
• zwart borststuk
• zwarte antennes
• geel uiteinde aan de poten
• achterlijf met 2 smalle en 1 brede oranje band
• koningin en werkster ongeveer even groot
Foto Charles James Sharp | Wikimedia
Ook in 1018 is de geelpoothoornaar gesignaleerd. Op 17 oktober 2025 plaatste een buurtbewoner op waarneming.nl drie foto’s van een fors, verlaten nest – formaat skippybal – op de Kattenburgerkade, hoog in een boom. Op 31 juli van dit jaar werd nóg een nest gefotografeerd, deze keer in de Kleine Wittenburgerstraat. Dit nest is kleiner – formaat voetbal –, het zit veel lager, tegen een raamkozijn, en was volgens de melder nog in gebruik. Om erachter te komen hoe ver de hoornaars buiten hun nest komen, zocht ik naar álle meldingen in onze buurt en telde 21 door experts gevalideerde waarnemingen van geelpoothoornaars. Of ze allemaal uit beide nesten afkomstig zijn, is niet te achterhalen, maar zeker is dat ze ook buiten de Oostelijke Eilanden op insecten jagen: in de Plantage Muidergracht, Artis, het Wertheimpark en de Nieuwe Prinsengracht zijn geelpoothoornaars aangetroffen en gefotografeerd.
Vliegende veelvraat
Wie erop vertrouwt dat provincie en gemeente alles uit de kast halen om deze vliegende veelvraat te bestrijden, komt bedrogen uit. Daarvoor is het inmiddels te laat, aldus een provinciaal ambtenaar tijdens hetzelfde webinar. Nadat de geelpoothoornaar in 2023 Noord-Holland bereikte, verwijderde de provincie vanaf 2024 alle bij waarneming.nl gemelde nesten. Maar omdat het niet is gelukt deze soort uit te roeien, gaat het roer nu om. Voortaan worden alleen nog nesten verwijderd die een gevaar vormen voor mensen, bijvoorbeeld bij scholen en speeltuinen, of voor de natuur. “We moeten leren leven met de geelpoothoornaar”, zo luidt de nieuwe aanpak van de provincie. Plaagdierbeheersing – geen bestrijding – is het nieuwe, afgezwakte beleidsdoel. Bewoners kunnen zelf ook een steentje bijdragen, zo vertelt Lorainmari den Boogert van de gemeente desgevraagd: door te leren om hoornaars en hun nesten te herkennen en ze vroegtijdig te melden.
Omdat het elk jaar een beetje warmer wordt, kun je je afvragen welke enge beestjes we hier de komende jaren nog meer kunnen verwelkomen. Arnold van Vliet van de Wageningen Universiteit – regelmatig op radio en tv om de rampzalige gevolgen van klimaatverandering voor de natuur toe te lichten – liet daar vorig jaar zijn gedachten over gaan. In 2050, zo schreef hij aan de Kamercommissie voor Klimaat en Groene Groei, is Nederland gemiddeld nóg 2 graden warmer dan nu. ‘s Zomers stijgt de temperatuur op een dag of vijf tot boven de 42 graden; ‘s nachts zakt hij wekenlang niet onder de 20 graden. Het water in de grachten zit vol blauwalg; fonteinen werken niet vanwege legionella. Duizenden mensen raken besmet door het westnijlvirus, dat wordt overgebracht door de gewone huissteekmug. Daarvoor bestaat nog geen vaccin. Doordat het water brak wordt, steekt malaria de kop op.
Niet dodelijk, wel zeer pijnlijk
Net als je denkt dat het ergste nu wel voorbij zal zijn, schrijft Van Vliet: “Acuter is echter de toename van de tijgermug.” Vooral in stedelijke gebieden kunnen die zich snel vermenigvuldigen, dankzij talloze waterbakjes in tuinen en op balkons. Zonder muggengaas kun je volgens Van Vliet niet meer veilig buiten zitten. Het steekgevaar is te groot. Wie wordt gestoken, kan besmet raken met knokkelkoorts – niet zo dodelijk als malaria, maar wel zeer pijnlijk. Tot zover Van Vliets angstvisioen voor 2050. Om mezelf gerust te stellen, heb ik toch maar even opgezocht of die Aziatische tijgermug al in onze buurt is gesignaleerd. Gelukkig bleek dat nog niet het geval. Maar in 2022 zat hij wel al in Aalsmeer en in Amsterdam Zuidoost. De NVWA adviseerde bewoners destijds om plasjes water in tuinen, op terrassen en in dakgoten op te ruimen. Zullen we dat hier ook maar doen?
