Twee nationale, Amsterdamse grootheden hebben de handen ineengeslagen. Artis en het Rijksmuseum brengen in Micropia samen het onzichtbare leven op De Nachtwacht in beeld. De installatie kreeg de titel De Nachtwacht Leeft mee.
Anne-Mariken Raukema | foto’s Niels de Vries
Een levensgrote reproductie van Rembrandts Nachtwacht vormt de basis van de installatie. Bij de aftrap kon natuurlijk het grapje ‘De enige levende Rembrandt staat hier’, wijzend op Artis-directeur Rembrandt Sutorius. Met Rijksmuseum-directeur Taco Dibbets, Artis-projectleider en microbioloog Eline van Bloois en Katrien Keune, hoofd onderzoek van het Rijksmuseum, verrichtte hij de openingshandeling: een doek verwijderen van een vitrine met daarin een aantal petrischaaltjes met duidelijk zichtbaar de verschillende microben die van De Nachtwacht afkomstig zijn.
Een iconisch werk als Rembrandt van Rijns Nachtwacht heeft op voorhand al de aandacht. De vraag of de microben – als mens bestaan we ook uit miljoenen microben – op het vier eeuwen oude doek zo oud zijn of van recenter datum, is een van de vele die beantwoord gaan worden.
Het onzichtbare zichtbaar gemaakt
Het project is nu halverwege. Er zijn al drie keer een tiental monsters, of samples, van het kostbare schilderij genomen en er volgen nog drie sessies. Voor het afnemen van de samples wordt voedsel voorbereid om de verkregen microben mee te voeden. Een substantie vergelijkbaar met gelatine. Ronde papiertjes met het voedsel erop worden kort tegen De Nachtwacht gehouden, op uiteindelijk zestig verschillende plaatsen. De aanwezige microben komen op het voedsel af en dan gaat het papiertje in een petrischaaltje. De microben gaan groeien en daarna naar een speciaal laboratorium in Amsterdam-Noord om te worden geanalyseerd. Daar wordt het onzichtbare zichtbaar gemaakt.
Project Rembrandt
In 2019 startte het Rijksmuseum met een grootschalig onderzoeksproject naar De Nachtwacht. Omdat dit gedeeltelijk zichtbaar is voor het publiek, is het redelijk bekend. Het immense schilderij wordt minuscuul schoongemaakt en steeds meer wordt bekend over de middelen die Rembrandt gebruikte om pigmenten te gebruiken. Zo werd bekend uit welke planten en andere grondstoffen hij zijn verfstoffen maakte. En dat hij – inmiddels niet meer toegestane – stoffen gebruikte als arseen, kwik en lood. De Nachtwacht is hiermee inmiddels het best onderzochte kunstwerk ter wereld geworden.
Suikerraffinaderij in Japan
Eline van Bloois kan niet wachten om een van haar bijzondere bevindingen te vertellen. ‘Ik was net zo nieuwsgierig als jullie’, zegt ze, en vertelt dat sommige microben uit de grond kwamen en er was er eentje die vrijwel alleen voorkwam in een suikerraffinaderij in Japan. Hoe komt die microbe op De Nachtwacht? En hoe lang zit ‘ie er al? These are the questions!
Op de bovenverdieping in Micropia is een film te zien: ‘De laborant vertelt’. Beneden kun je een reproductie zien van De Nachtwacht, met daarop aangegeven welke delen van het doek al zijn onderzocht. Een korte film beneden toont hoe het onderzoek in grote lijnen verloopt. Er zijn samples genomen van het gezicht van het blonde meisje en de hond die links van voorman Frans Banninck Cocq staan.
De Nachtwacht Leeft is vanaf 11 november 2026 te zien in ARTIS-Micropia.
