Boek van de week | ‘De tijdreiziger’ van Philip Dröge

Boek van Week 21   

In zijn onlangs verschenen boek De tijdreiziger neemt Philip Dröge de lezer zowat de hele wereld over. En hij duikt ook vaak de geschiedenis in. De tijdreiziger is een fascinerend boek over het mysterie tijd.

In een van de meest intrigerende hoofdstukken van zijn nieuwe boek De tijdreiziger beschrijft Philip Dröge zijn bezoek aan de Zócalo, het reusachtige onafhankelijkheidsplein in Mexico-stad. ‘Net als alle goede pleinen is het een magneet, er is altijd wel een demonstratie of een tentenkamp,’ schrijft Dröge. Elk jaar op de avond voor 16 september wordt hier het uitroepen gevierd van de Mexicaanse onafhankelijkheid in 1810. Bij die gelegenheid luidt de president van Mexico de klokken die oorspronkelijk werden geluid door Miguel Hidalgo toen hij de onafhankelijkheid uitriep.

In een nabijgelegen archeologisch museum is een ‘beschamend geheim’ te zien, schrijft Dröge vervolgens, ‘een deel van Tenochtitlan, ooit de ceremoniële hoofdstad van de Azteken, nu een soort openluchtbekentenis.’ (…) ‘De expositie laat in duizenden objecten de nagalm zien van een samenleving die technologisch gezien geavanceerder was dan de Spaanse, die haar kwam onderwerpen. (…) Hoe kon deze stad, zo’n ontwikkelde cultuur, verliezen van een paar Europeanen met heimwee, scheurbuik en syfilis?’, vraagt Dröge zich af. Daarop volgt een boeiende uiteenzetting over de twee cyclische kalenders die de Azeteken erop nahielden en de immense betekenis daarvan voor hun cultuur.

‘Het jaar 1507 was de laatste keer dat de Azteken het samenvallen van de kalenders in onafhankelijkheid konden vieren,’, schrijft Droge, want met de onderwerping van de Azteken tussen 1519 en 1521, vernietigden de Spanjaarden ook de Azteekse tijdrekening; de Spaanse lineaire tijd botste met de circulaire, Azteekse tijd. ‘Tijd en kolonialisme hebben dan ook veel met elkaar te maken’, schrijft Dröge, waarop hij in Mexico stad Saurabh Dube opzoekt, een wetenschapper die onderzoek doet naar de samenhang tussen koloniale onderwerping en het invoeren van een nieuwe, Europese tijdrekening.

Tijd als wapen van onderwerping
Voor het onderwerpen van de Azteekse cultuur moest allereerst de circulaire, Azteekse tijd verdwijnen. Tijd werd ‘gereedschap, een stille dominantie (…) een bijna onzichtbare heerschappij die het ritme van het leven veranderde,’ legt de wetenschapper aan Dröge uit. In het lineaire wereldbeeld van de kolonisten liepen ‘de wilden’ hopeloos achter en moesten zij, te achterlijk als ze waren om zich op eigen kracht verder te ontwikkelen, geholpen worden totdat ze gelijk liepen met de westerse wereld.

‘De missionarissen drongen een temporeel wereldbeeld op waarin de Europeanen duidelijk de voorliggende partij en het grote voorbeeld waren.’ Zij waren ‘de lange arm van de wereldse machten (…), het Woord was simpelweg efficiënter dan het zwaard (…) Met geweren kun je mensen dwingen te knielen, met de Bijbel als wapen kun je ze leren dat knielen hun natuurlijke houding is.’

Dat de christelijke jaartelling uiteindelijk over de hele wereld dominant werd, heeft te maken met een conferentie in Washington in 1884, waar de Britten en de Fransen ruzieden over de situering van de nulmeridiaan, over Londen of over Parijs. Op die fictieve lijn moesten de kloktijden mondiaal worden afgestemd. De Engelsen wonnen de ‘pot modderworstelen’ zoals Dröge de conferentie noemt, schoorvoetend sloten andere landen zich aan bij de gemaakte afspraken. Nederland in 1909, Nepal als laatste, in 1986.

Twintig verhalen
Het boek staat vol van zulke verhalen, twintig in totaal, één per stad die Dröge gedurende zijn reis van drie maanden bezocht. Die reis begint in Zweden en loopt via centraal Europa, India, Australië en de Samoa-eilanden naar de westkust van de Verenigde Staten, om via Mexico, Washington en New York te eindigen op Schiphol.

Het hoofdstuk over Mexico laat, net als andere verhalen uit het boek, duidelijk zien hoe ongelooflijk alomvattend het fenomeen tijd is. En ook hoe kneedbaar en hoe subjectief. In zijn boek schrijft Dröge over uiteenlopende vormen van tijdsbeleving; van de tijd-oprekkende gokhallen in Las Vegas tot de ‘afgrijselijk punctualiteit van de Filipijnen.’ En over het onderliggende cultuurverschil van een zonne- en een maankalender. ‘Een zonnekalender is een geloof in stabiliteit’, schrijft Dröge. ‘Hij veronderstelt een maakbare wereld, dat seizoenen een decor zijn waartegen je de productiviteit opvoert (…) De zonnekalender is de tijd van het contract: datum erop, handtekening eronder, klaar. De maankalender is een geloof in ritme zonder bezit; Hij zegt: je kunt de tijd niet vastspijkeren, je kunt hem alleen volgen.’

Tijd en plaats
Het boek begint met een mooie, heldere overzichtskaart van de eenentwintig etappes die Dröge aflegde. Elk hoofdstuk op zijn beurt wordt vooraf gegaan door een kaartje van de reis die aanstaande is. Zoals het een tijdreiziger betaamt, neemt Dröge de lezer ook mee naar andere tijden. Naar de Egyptenaren die, voor zover we weten, de eersten waren die zoiets als een tijdschema ontdekten. Of naar 1895, het verschijnen van H.G. Wells’ verhaal De tijdmachine, naar 1873, toen Jules Vernes’ De reis om de wereld in tachtig dagen verscheen. Naar 1700, toen de Engelsman Edmond Halley bedacht dat er een verticale lijn over de aardbol getrokken moest worden, de eerder genoemde nulmeridiaan. Of naar 1985, het jaar waarin Back tot he future uitkwam.

Hoogtepunt
Hoogtepunt van de reis is het verblijf op de Samoa-eilanden, waar de datumgrens tussendoor loopt. In het ene deel van deze archipel is het een dag vroeger dan in het andere. ‘Hoe kan het 125 kilometer verderop gisteren zijn?’ vraagt Dröge zich met oprechte verbazing af. ‘Rationeel weet ik dat het voortkomt uit hoe wij de tijd administreren, dat je niet ontkomt aan een grens; gevoelsmatig maakt het me onzeker over mijn denkvermogen.’ Zoals ook de elders in dit boek beschreven grootvaderparadox dat doet: ‘Stel. Ik reis terug in de tijd en voorkom dat mijn opa en oma elkaar leren kennen, kan ik dan nog geboren worden en terugreizen in de tijd om te voorkomen dat ze elkaar leren kennen?’

Dit prachtige boek zet je aan het denken over heel veel zaken en dat is een geweldige verdienste.

_____

De tijdreiziger. Een wereldreis naar de verhalen van onze tijd is geschreven door Philip Dröge
Verschenen bij uitgeverij Spectrum
Gekozen door Steven van Galen voor Boekhandel van Pampus, C. van Eesterenlaan 17