Boek van Week 8
Een cover (ontwerp Irwan Droog) die vragen oproept. We zien de koffer, gedragen door een keurig geklede, onherkenbare man, staand tussen de spoorrails. Wiens koffer is dit? Waar reist de koffer met eigenaar naar toe?
Bertold Brecht (1898-1956), een auteur met een uitgesproken visie op zijn tijd en een op z’n zachtst gezegd opzienbarend leven, schetst in zijn boek een helder afgebakende setting die zich gemakkelijk laat visualiseren. Een hink-stap-sprong door de gedachten en belevenissen van twee mensen in gesprek. Twee Duitse ballingen van oorlog ontmoeten elkaar op het Centraal Station van Helsinki en raken in elkaar geïnteresseerd. Ze blijven komen naar de plek in het stationsrestaurant, ook zonder afspraak. Er volgen puntige, rake dialogen, vol onderkoelde humor tussen twee mensen zonder vaste grond onder de voeten, maar wél met een paspoort. Het paspoort gaf ze toegang tot een plek van hoop.
‘Het nobelste deel van een mens is zijn paspoort. Een paspoort ontstaat ook niet zomaar, niet zo kinderlijk eenvoudig als een mens. Een mens kan overal ontstaan, totaal onbezonnen en zonder logische reden, een paspoort niet. Daar krijgt ie dan ook, als het een goede is, erkenning voor, terwijl een mens nog zo goed kan zijn maar toch niet wordt erkend.’
We worden verwend door Brecht’s poëtische en glasheldere stijl, al is verwennen misschien niet het juiste woord. Maken de omstandigheden het misplaatst? Wellicht, maar voor deze lezer klopt het. Met het ophalen van het gordijn zie je ze zitten, Kalle en Ziffel. Kalle, pienter, arbeider, socialist. Ziffel, de man van de grote gebaren, natuurkundige, intellectueel. Onwennig nog, nog niet zo lang geleden gearriveerd na de vlucht uit Duitsland. Hoe introduceer je, kort en bondig, deze zielen op de vlucht in een context van oorlog en angst? Brecht vindt het antwoord in zijn openingszin.
‘De oorlogsfurie had half Europa kaalgevroten, maar ze was nog jong en knap en probeerde te bedenken hoe ze de sprong over de grote plas kon maken, toen er in de stationsrestauratie van Helsinki twee mannen, af en toe voorzichtig over hun schouder kijkend, over politiek zaten te praten.
De ene was groot en dik en had witte handen, de andere was gedrongen van postuur en had de handen van een metaalarbeider. De dikke man hield zijn bierglas tegen het licht en keek er doorheen.’
We volgen de mannen, aan het bier of aan iets sterkers. In soms filosofisch proza beschouwen zij met elkaar de wereld zoals ie is, zoals ie was en misschien wel wordt. Wereldbeelden worden instemmend gedeeld of juist gepassioneerd bediscussieerd. In toneeldialogen passeren beschouwingen op alle vlak de revue. Zoals die keer als Kalle en Ziffel het woord ‘volk’ met elkaar onderzoeken. Waarom behoren uitbaters van het woord ‘volk’ zelf maar zelden tot het ‘volk’? Of als ze het begrip ‘uitgebroken’ ontleden in de context van ‘een oorlog breekt uit’. De één associeert door naar ‘een virus breekt ook uit’, de ander denkt aan liefde of de liefde bedrijven. “Je kunt overvallen worden door de liefde. Die breekt dan toch ook uit?”, zo meent Kalle.
Het is relativerend en gevoelig zoals deze mannen de chaos van de tijd verbaal te lijf gaan, gezeten aan dat tafeltje in de stationsrestauratie. Je zit er zelf bij, stil en meelevend. Gelijkwaardigheid, het droeve lot van grote ideeën, onmensen, het onderwijs, patriottisme, verworteling, genot, vrijheid, de liefde voor orde, onfeministische gedachten. Slechts een kleine greep uit de gespreksonderwerpen daar aan het kleine tafeltje. Zoals zo vaak is de staat van vandaag nooit ver weg.
Een kleine ‘must read’, van zwaarmoedige verhalen bij een fris glaasje spiritualiën, dit in 1961 postuum uitgegeven boek dat nu opnieuw het daglicht ziet, met dank aan uitgever Jurgen Maas. Overtuigend vertaald door Elbert Besaris met het juiste gevoel voor decorum.
_____
Gesprekken tussen vluchtelingen is geschreven door Bertolt Brecht
Vertaald door Elbert Besaris
Uitgegeven door Jurgen Maas
Mark Vermeer is boekenadviseur bij IJburg Boeken, IJburglaan 561
