Met Deep seeing currents van Olafur Eliasson is Amsterdam een kunstwerk rijker. En dat staat in Oost. Om precies te zijn: in Artis. Niet de meest voor de hand liggende locatie, dus des te bijzonderder dat de Deens-IJslandse kunstenaar Eliasson is benaderd voor een nieuw werk. Oost-online schreef er eerder over, maar keek nu met eigen ogen!
Anne-Mariken Raukema
Sinds de opening van het nieuwe aquarium afgelopen juni zijn daar zo’n 400.000 bezoekers geweest. Na jaren gesloten te zijn geweest voor een ingrijpende verbouwing, hebben veel Amsterdammers en bezoekers van buiten de stad en de landsgrenzen hun opgelopen achterstand in kennis en ervaring ingehaald.
Maar daar is sinds vandaag letterlijk een aantal nieuwe sterren aan een bijzonder firmament bijgekomen: het werk Deep seeing currents van de Deens-IJslandse kunstenaar Olafur Eliasson.
Exit panorama
In de ronde ruimte aan de oostkant in het aquariumgebouw, waar vroeger de collegezaal was en daarna het duindiorama, als een soort Panorama Mesdag van Amsterdam, is nu het bijzondere werk te ervaren. Artis-directeur Rembrandt Sutorius licht toe dat iedereen nu naar de duinen kan gaan om deze te ervaren. Dus een panorama was overbodig geworden. ‘Maar hoe bijzonder is het om op een plek te zijn waar geen mensen komen? Er zijn meer mensen op de maan geweest dan op de bodem van de diepzee.’ Het nieuwe aquarium biedt vrijwel alle gelederen van het mariene leven, behalve de bodem van de diepzee. En dat terwijl 90 procent van het water wereldwijd diepzee is.
Twee dagen logeren
Desgevraagd scrolt Sutorius in zijn telefoon naar het eerste contact met Eliassen. ‘Dat is tweeëneenhalf jaar geleden nu. We nodigden hem voor twee dagen uit om hier te komen, dag en nacht. En daarna was hij en z’n team om.’ Sutorius kende de kunstenaar van zijn werk in Tate Modern (The Weather Project) en een aantal werken in Denemarken. Hij kwam dus bovenaan zijn verlanglijstje te staan toen hij eenmaal voor ogen had wat hij ongeveer wilde. Aan de IJslander-Deen de opdracht op het gevoel van diepzee weer te geven en de bezoeker de ervaring te geven van bewustwording, van ervaring en het antwoord te vinden op vele onbeantwoorde vragen.
De blauwe walvis maakt ook flink geluid
Kennis en ervaring
Dat ervaringen opdoen al heel lang centraal staat in Artis, getuigen het Planetarium en het Groote Museum, naast alle grote en kleine dieren. Eliasson vertelt voorafgaand aan het bezoek hoe het zit met kennis en ervaringen opdoen. Die gaan hand in hand, zonder kennis geen ervaring en andersom. Dat is waarom kinderen zich meer open kunnen stellen voor ervaringen dan volwassenen. En of we verstandiger zijn geworden met al die toegenomen kennis, is een terechte vraag die hij hardop stelt.
Geluidsbanden
De geluidsopnamen maakte Eliassen deels zelf, met zijn zoon al duikend in de Stille Oceaan. Maar hij maakte ook dankbaar gebruik van opnames van (inter)nationale wetenschappelijke instellingen als ons NIOZ. Vanwege de enorme diepte zijn alle klanken laag, onder de twintig Herz. Soms is er sprake van marine snow, zoals de kunstenaar het in het Engels noemt. En die geluiden dwarrelen letterlijk naar beneden, afkomstig van niet-natuurlijke objecten als zeeschepen. De blauwe walvis daarentegen maakt ook flink geluid, als deze in razend tempo de hele oceaan doorkruist.
Pikzwart
Olafur Eliasson is ervan overtuigd dat het horen van geluid – al dan niet geïsoleerd van kijken, ruiken of voelen – onze fantasie in werking zet. Dat is dan ook de kern van zijn kunstwerk. De ronding achterin het aquariumgebouw is afgesloten van daglicht door zware, dikke gordijnen van plafond tot de grond. Het vormt een halfronde tunnel, met aan het begin – of einde – het gedicht Deep seeing currents in het Engels en Nederlandse vertaling, van Eliasson zelf, met halverwege de toegang tot een ruimte die pikzwart is. Binnen een minuut zijn je ogen gewend aan de donkerte. Wie een stapje naar het midden doet, kan merken dat de vloer niet vlak is. Dat is de zeebodem ook niet…
Rood en wit licht
Het is een ongekende ervaring van licht en geluid. Heldere lichtpuntjes in wit en soms rood. Lage tonen, brommend, dreigend, dan weer stilte. Rood staat voor de geluiden die voortkomen uit aardbevingen, als tektonische platen ten opzichte van elkaar bewegen. Wit zijn de dieren. Ik vraag de kunstenaar of hij bekend is met het werk Litany for the Whale van John Cage en laat hem een fragment horen. Nee, Cage kent hij natuurlijk, en de uitvoerder Terry Riley ook, maar dit werk niet…
Wat goed dat Artis ervoor gekozen heeft in zee te gaan met een beeldend kunstenaar en wat een goede keuze is Olafur Eliasson geweest. Hups, erheen!
Lees ook Olafur Eliasson brengt de diepzee naar het Artis-Aquarium
Check www.artis.nl
