De prettige taaltik van Gracia Khouw

Tot en met de laatste dag van mei is in Huis De Pinto de tentoonstelling over, van, tussen, toe van Gracia Khouw te zien. Gezien het karakter van het huis – literair en cultureel ontmoetingscentrum – hebben alle tentoonstellingen een duidelijke link met tekst en taal. Voor Khouw is het haar derde evenement hier, dus tijd voor een gesprek.

Anne-Mariken Raukema | foto’s Gert Jan van Rooij, Gracia Khouw en Kato Tan

We treffen elkaar in haar atelier in het verzamelgebouw voor kunstenaars Xposition helemaal in Westpoort, dichtbij de eindhalte van lijn 51, Transformatorweg. Ze vertelt dat ze hier al dertien jaar zit en zes jaar geleden in contact kwam met Jacqueline Verhaagen, een van de vele vrijwilligers in het Pintohuis, die al heel lang de rol van curator beeldende kunst vervult. Die kennismaking leidde tot de tentoonstelling Waar ik nu ben in 2021, een opdracht, waar ze zes vrijwilligers interviewde en hun uitspraken met gouden letters in haar installatie verwerkte. Omdat het corona was kon ze goed in haar atelier werken en bleef de tentoonstelling ook ‘lekker’ lang staan.

Een woord, drie talen, vier letters
De tweede keer werd haar boek Buku-boek-book er gepresenteerd. In de loop der tijd – ja, ze heeft een prettige taaltik!  – verzamelde ze maar liefst 36 woordentriptieken of -drieluiken van woorden die vier letters tellen en dat niet alleen in het Nederlands (boek), maar ook in het Engels (book) en Indonesisch (buku). Wat ook voor vijf geldt: five en lima. Deze 36 woordtriptieken gaf ze vorm en stelde er een boek over samen.

Het conceptueel denken heeft haar ook na dertig jaar kunstenaarschap niet losgelaten. ‘Je zoekt naar iets wat los staat van de waan van de dag, maar wat ook een altijd geldende werking heeft. Het gaat niet alleen om de betekenis van het woord, maar ook om de basale elementen. De vorm van de letter en de kleuren die je kiest.’ Niet voor niets koos ze voor het lettertype Arial Bold, waar bijna iedereen met een Mac of pc over kan beschikken. ‘Het is een fijne letter. Zakelijk en algemeen. Niet gekleurd door mij, een handschrift of de tijd.’

Voornaamwoordelijk bijwoord
‘De drager moet kloppen’, zegt Khouw wanneer ik haar vraag waarom ze koos voor de kunstvorm die nu te zien is. Daar komt het schilderen toch om de hoek kijken. De kernen van haar werken zijn zwart, rood, blauw of groen.

Ik geef toe, je moet even heel goed kijken. Maar als je door hebt hoe het werkt, herken je in de letters voornaamwoordelijke bijwoorden. Dat zijn combinaties van een van de bijwoorden van plaats (zoals er, hier, daar, waar, ergens, nergens en overal) en een of meer voorzetselbijwoorden (zoals af, aan, achter, door, heen, in, mee, op, toe, uit, van, voor).

Khouw maakte een Nederlandse serie (die in Pinto te zien is) en een Engelse. ‘Voornaamwoordelijke bijwoorden bepalen in de taal de relaties tussen mensen onderling en die tussen mensen en objecten. Het zijn essentiële woorden in een zin.

‘Taal wordt door iedereen gebruikt’
Dat Gracia Khouw voor taal heeft gekozen is mede omdat het iets algemeens is, door iedereen wordt gebruikt. ‘Taal zegt veel over wie je bent en waar je staat.’ Ze heeft zelf ervaren hoe het is als je als nieuweling de gebruikte taal niet beheerst. ‘Dan ben je een buitenstaander, dan hoor je er niet bij. Je staat letterlijk met lege handen.’

Ook in het project waar ze het afgelopen jaar aan werkte, staat taal centraal. Met behulp van woordenboeken zocht ze naar Indonesische woorden die wij nog altijd hier gebruiken. Een aantal is gerelateerd aan de Chinees-Indonesische keuken, maar veel meer helemaal niet.

Ze kwam in aanmerking voor een subsidiepotje van het V-fonds en begon met het ontwerpen van tafelkleden met daarop woorden uit die keuken, als atjar, pisang en kroepoek. Ze liet deze drukken in een oplage van 35. ‘Er ontstonden gaandeweg spin-offs: twee verschillende tafellopers, placemats en een boekje. Het project zou een half jaar duren, maar het is erg uitgelopen, tot ruim een jaar.’

Musea
Als ik opmerk dat haar werken heel goed zou passen in een van de wereldmusea die ons land rijk is, geeft Khouw aan dat haar werk bij Bradwolff Projects in Oost is geëxposeerd en een museum in Brugge. Maar het blijft moeilijk om bij musea binnen te komen. Maar, ‘dat het gefundenes Fressen is voor het oude Tropenmuseum, ja, dat vind ik ook.’

Check graciakhouw.com
Expositie bij Huis de Pinto