Bijna twintig jaar geleden begon de gemeente al met plannen om de drie voormalige rioolzuiveringssilo’s op Zeeburgereiland een nieuwe bestemming te geven. Een Annie M.G. Schmidthuis, een theater, een restaurant en een bioscoop passeerden de revue. De plannen veranderden, de ambities bleven. Nu staat de eerste van de drie betonnen reuzen op het punt bezoekers te ontvangen. De vraag is of daarmee ook de langgekoesterde droom van een nieuwe stedelijke attractie werkelijkheid wordt.
Patrick van den Hoven
Als frequent Cineville-bezoeker durf ik mezelf inmiddels wel ervaringsdeskundige te noemen. Vanuit het Oostelijk Havengebied liggen Studio/K, Kriterion en FC Hyena binnen handbereik. Ook Eye, The Movies, Rialto de Pijp en Cinecenter bezoeken mijn vrouw en ik regelmatig. Voor de Filmhallen en vooral Het Ketelhuis fietsen we graag een stukje verder.
Het Ketelhuis is misschien wel onze favoriete bioscoop. Een voormalig industrieel pand tussen andere culturele voorzieningen, midden in het Westerpark. Gezellige horeca, een prettig publiek en een ontspannen sfeer. De bioscoopervaring begint al onderweg. De fietstocht via de Haarlemmerstraat en Haarlemmerdijk naar het park is op zichzelf een genoegen. Het gebouw, het groen, de mensen en de omgeving: hier klopt het totaalplaatje. Dit stukje Amsterdam heeft voor mij de moeilijk te definiëren x-factor.
Drie iconen, grootse beloften
En nu krijgt Rialto er dus een bijzondere vestiging bij. In de westelijke silo komen vijf filmzalen, een café en een rooftopbar. De andere twee bieden straks ruimte aan horeca, sport, werkplekken en evenementen. Op 25 meter hoogte verbindt een groen dakpark de gebouwen, met terrassen en een spectaculair uitzicht.
Aan enthousiasme geen gebrek. De ontwikkelaars spreken over een ‘bruisende ontmoetingsplek’, een ‘nieuw stedelijk icoon’ en zelfs ‘een stad op zich’. De superlatieven buitelen over elkaar heen. De silo’s moeten het culturele en sociale hart van Zeeburgereiland worden en bezoekers uit heel Amsterdam trekken.
En eerlijk is eerlijk: drie kolossale betonnen bouwwerken een tweede leven geven, is een bijzondere prestatie. Het inmiddels wat versleten modewoord iconisch lijkt hier zowaar op zijn plaats. Maar een bijzondere bioscoop en fraaie terrassen op hoogte maken nog niet automatisch een aangename plek op straatniveau. Hoog tijd om poolshoogte te nemen.
Een eiland tussen water en asfalt
Zeeburgereiland ligt nogal geïsoleerd. Het brede Buiten-IJ en drukke verkeerswegen vormen barrières met de rest van de stad. Tram 26 biedt een snelle verbinding, maar ligt voor de bewoners aan de overkant van de IJburglaan. Voor voetgangers en fietsers is de bereikbaarheid niet overal even vanzelfsprekend. Een plek waar je toevallig langskomt, is het bepaald niet.
De silo’s liggen bovendien aan de uiterste rand van de Sportheldenbuurt. Verderop bevinden zich P+R Zeeburg 3, een nog te ontwikkelen bedrijvenstrook en het tankstation van Kriterion. Op de achtergrond tekenen zich de geluidsschermen van de A10 af. Niet meteen het decor dat je bij een bruisende culturele hotspot voor ogen hebt.
Met beide benen op de grond
Het terrein direct voor de silo’s is nog volop in ontwikkeling. Hier moeten straks een plein en terrassen ontstaan. Daarover valt dus nog weinig te oordelen. Maar de omliggende gebouwen staan er al jaren en de openbare ruimte is grotendeels ingericht.
De meeste bezoekers zullen via het Geertje Wielemaplein of de Alinda van den Bosstraat arriveren. Het pleintje, vernoemd naar een Nederlandse zwemkampioene, is best aardig aangelegd. Fraaie roodbruine klinkers, een fontein, gemetselde zitgelegenheden en bomen geven het karakter. Vooral die bomen maken een wereld van verschil. De imposante silo’s vormen bovendien een bijzonder decor.
Maar de omliggende gebouwen werken minder mee. Een lange gesloten plint met metalen deuren en technische ruimtes, forse bouwblokken en tegenover Rialto de ingang van een fietsenstalling. Functioneel allemaal, maar niet bepaald ingrediënten voor een levendig stadsplein.
Via de Alinda van den Bosstraat loop je tussen grote bouwvolumes richting de silo’s. Achter een glazen gevel zijn overdag kinderen en begeleiders te zien. Daar gebeurt dus tenminste iets. Verder overheersen harde materialen, lange gevels en een zakelijke uitstraling.
Een moeizame dialoog
Bijzonder is de naastgelegen sporthal Bibian Mentel. Architectenbureau RAU schrijft dat het sportgebouw en de silo’s ‘een dialoog met elkaar aangaan’. Een mooie gedachte, maar op straatniveau verloopt dat gesprek nogal moeizaam.
De achterzijde van de sporthal grenst direct aan het toekomstige terras van Rialto. Achter de lange glaspartij schuilt voornamelijk een wat onduidelijke ruimte. Buiten staan de fietsnietjes keurig in het gelid. Van een levendige relatie tussen binnen en buiten valt weinig te merken.
De schaal, structuur en materiaalkeuze van de omliggende gebouwen zijn bewuste ontwerpkeuzes. Toch krijg ik niet de indruk dat bij de ontwikkeling veel rekening is gehouden met de toekomstige ambitie om van de silo’s een bruisende ontmoetingsplek te maken. De gebouwen lijken vooral met zichzelf bezig. De openbare ruimte ertussen moet er maar het beste van zien te maken.
Iconisch is nog niet aangenaam
De silo’s zijn zonder twijfel bijzonder. Maar bijzonder is niet hetzelfde als mooi, en iconisch al helemaal niet hetzelfde als aangenaam. Ook een bunker van de Atlantikwall kan iconisch zijn. Zelf ben ik niet bijzonder gecharmeerd van grote hoeveelheden kaal beton. Toch kan zelfs dat materiaal overtuigen. Kijk naar Japan, waar architecten als Tadao Ando beton, licht, water, groen en omgeving tot een zorgvuldig afgestemd geheel weten te maken. Aandacht voor details, afwerking en onderhoud is daarbij minstens zo belangrijk.
In Amsterdam zijn we op dat laatste terrein wat minder perfectionistisch. Zwerfafval, graffiti, scheefstaande paaltjes, stickers en onkruid dat enthousiast tussen de straatstenen omhoogschiet, behoren hier regelmatig tot het straatbeeld. Ook rond de silo’s zijn de eerste graffiti en het zwerfafval al zichtbaar. Een omgeving met zoveel harde materialen en gesloten gevels kan zich dergelijke slordigheden slecht veroorloven.
Het geheel doet denken aan meer moderne gebiedsontwikkelingen: grote bouwvolumes, gesloten plinten, een opvallend architectonisch object, een aangelegd plein en wat horeca. Alle ingrediënten zijn aanwezig, maar de optelsom levert niet vanzelf gezelligheid op. Voor dit soort stedelijke sfeer kun je net zo goed doorrijden naar Almere of Nieuwegein. Niets mis mee, maar voor een nieuwe attractie van Amsterdam ligt de lat toch wat hoger.
Waar blijft de x-factor?
En daarmee ben ik terug bij Het Ketelhuis. Ook een voormalig industrieel gebouw met een culturele functie. Maar daar is de omgeving minstens zo aantrekkelijk als de bestemming zelf. Je komt er graag, ook zonder bioscoopkaartje.
Bij de silo’s heb ik die x-factor vooralsnog niet ontdekt. Dat betekent niet dat Rialto en de andere voorzieningen geen succes kunnen worden. Integendeel, voor Zeeburgereiland zijn het welkome aanvullingen. Maar een goed functionerende voorziening voor de buurt is nog iets anders dan een aantrekkelijke bestemming voor heel Amsterdam.
Het nieuwe plein en de terrassen moeten nog worden ingericht. Misschien brengen die de levendigheid die nu ontbreekt. Ook een wijk moet de tijd krijgen om te groeien. De kansen zijn er zeker, maar de x-factor wordt niet automatisch bij de oplevering meegeleverd.
Nog een ongevraagd advies
Tot slot een ongevraagd advies aan de ontwikkelaars: wees vooral niet te zuinig met groen. Plant bomen waar het kan en voeg hagen, heggen en struiken toe waar de ruimte beperkter is. Direct rond de silo’s, maar zeker ook langs de toegangswegen en gesloten gevels.
Kijk maar naar het Geertje Wielemaplein. Een handvol bomen maakt daar in de lente, zomer en zeker ook in de herfst een wereld van verschil. Groen hoeft bovendien niet uitsluitend op de tekentafel te worden bedacht. Ook na de oplevering valt er nog volop mee aan de slag te gaan. Liever een keer wat te veel groen dan voor de zoveelste keer te weinig. De drie silo’s zijn al indrukwekkend genoeg. Nu de omgeving nog.
