Aan het begin van de Plantage Middenlaan, naast de Hortus Botanicus, staat het Hugo de Vries gebouw. Het werd gebouwd rond 1911 in de Amsterdamse School stijl als collegeruimte en laboratorium. Destijds was hoogleraar Hugo de Vries directeur van de Hortus. In 1990 moest de Hortus het gebouw verkopen na het afstoten van de tuin door de Universiteit van Amsterdam. De Van Dijk Nijkamp Stichting nam het gebouw over. Sindsdien zijn er organisaties gehuisvest die een sterke binding met natuur en milieu hebben. We stellen ze aan je voor. Deel één van een estafette: Een gesprek met Carlien Blok, directeur van de Hortus.

De groene Plantage, deel 1

Anne-Mariken Raukema

‘De Hortus Botanicus zit hier sinds 1682′, vertelt Carlien Blok. ‘Eerder was de botanische plantentuin op twee andere locaties te vinden. In 1638 werd de eerste Hortus Medicus door de burgemeesters van Amsterdam opgericht in de Reguliershof, wat nu de kruising van Utrechtsestraat en Keizersgracht is. Het was de tijd van de pestepidemieën, dus er was grote behoefte aan medicinale planten en kennis hierover.‘

‘Vanwege de vierde uitleg van de grachtengordel werd de Hortus overgeplaatst naar het Binnengasthuis. Daar heeft de tuin ook zo’n 25 jaar gelegen. Toen eind 17e eeuw de Plantage werd ontwikkeld, werd de Hortus voor de derde en laatste keer verplaatst. Het was de eerste concrete realisatie van de Plantagebuurt. Toen lag de Hortus aan de rand van de stad, nu ligt de tuin heel centraal.’

‘Het is een relatief kleine Hortus, die van Leiden en Utrecht zijn veel groter, maar de burgemeesters toen meenden dat de oppervlakte groot genoeg was. Maar de locatie is fantastisch! Het is een oase in het centrum van de stad. Hoewel de Hortus relatief klein is, gaan we wel heel goed om met de beschikbare ruimte, waardoor de tuin veel groter lijkt dat ‘ie in feite is. Dat komt vooral door de enorme diversiteit.’

Het doel van de Hortus

‘Ons doel is om dé plek te zijn waar mensen leren over planten en hoe belangrijk ze zijn voor het leven op aarde. We leggen uit waarom het belangrijk en leuk is om planten te leren kennen en er daarna goed mee om te gaan. Hier staat zo’n zesduizend planten, struiken en bomen, in totaal zo’n vierduizend soorten. We tonen dagelijks de soortenrijkdom aan planten.’

‘Veel mensen weten niet meer dat wij mensen als soort afhankelijk zijn van planten, of het nu gaat om zuurstof, voedsel of kleding. We inspireren mensen. Ze zeggen vaak: ‘Oh, wat grappig, dat wist ik niet’, dan hebben we weer een steentje bijgedragen aan hun kennis. De poort waardoor ze naar binnen en na afloop weer naar buiten gaan is ook oud, uit 1715. We zeggen niet voor niets: ‘Je gaat hier anders naar buiten.’  Dat geldt voor alle bezoekers, ongeacht leeftijd. We ontvangen heel veel kinderen en jongeren die onze educatieve programma’s doen, van primair onderwijs, alle vormen van voortgezet onderwijs tot en met HBO en universitair, zo’n 250 klassen per jaar. Daarnaast hebben we een mooie programmering, podcasts, lezingen, de begeleidende bordjes doen hun werk.’

Betekenis voor de buurt, de stad, nationaal en internationaal

‘Voor de buurtbewoners zijn we een soort grote achtertuin. Veel van onze bijna tienduizend Vrienden wonen niet ver weg, in elk geval in Amsterdam. Zij mogen op vertoon van hun pas gratis de Hortus in, het hele jaar door. Ze komen hier tot rust, drinken koffie, komen lunchen, nemen hun (klein)kinderen mee. De winkel – waarvoor je geen kaartje hoeft te kopen – is van groot belang, omdat we alleen maar biologische, dus goede planten verkopen. En je vindt hier altijd een goed cadeautje, we hebben daar zulke leuke dingen.’

Voor de rest van de stad is de Hortus hún Hortus, de botanische tuin van Amsterdam. De zomeravonden zijn populair. Elk Amsterdams kind moet voor z’n twaalfde verjaardag minstens een keer in de Hortus zijn geweest, vind ik. We hebben ook een ‘adoptieprogramma’. Je kunt een bankje adopteren, maar ook een schoolklas. Daarmee betaal je hun bezoek aan ons.’

‘Op landelijk niveau zijn we natuurlijk de botanische tuin van de hoofdstad. Na sluitingstijd is de Hortus te huur en we zijn trouwlocatie, romantisch, toch? In het seizoen is de Oranjerie op vrijdag- en zaterdagavonden vrijwel helemaal volgeboekt, ook voor feesten, diners en vergaderingen. Men weet ons te vinden.’

‘En internationaal? Tja, je hoort mij niet klagen over die vreselijke toeristenstroom. De buitenlandse gasten die hier komen, zijn erg rustig, ook zij komen voor de rust en de sfeer, natuur en cultuur. Nooit een wanklank hier, dat filtert zichzelf uit. In de andere Europese landen is het veel gebruikelijker dan hier om de Hortussen te bezoeken. Dat wordt bij de opvoeding meegegeven, dat merk je.’

‘We halen 85 procent van de inkomsten zelf binnen, dat is voor een culturele instelling een hoog percentage, daar zijn we trots op. We krijgen een kleine subsidie van de gemeente Amsterdam.‘

De Hortus is vol plannen

‘Dat is natuurlijk de opening van de vernieuwde Klimatenkas op 2 juni. Iedereen is dan welkom om te zien hoe mooi het is geworden! Deze kas werd in 1993 gebouwd, vanwege de doorstart na het afstoten door de UvA. Er moest na jaren stilstand weer een bezoekersstroom op gang komen en de Drieklimatenkas destijds speelde daarin een belangrijke rol. Daarvoor moeten we even een stukje terug de geschiedenis in. In 1877 deed de gemeente de Hortus over aan de Universiteit. Hoogleraar plantenkunde Hugo de Vries genoot internationale faam, Colombia University wilde ‘m graag hebben. Maar hij besloot in Amsterdam te blijven, onder twee voorwaarden. Hij wilde een groter collegegebouw en een plantenkas. Tot dan werden de colleges gegeven in waar nu het café zit, de Oranjerie, en dat vond hij te klein. Toen werden het Hugo de Vries gebouw en de Palmenkas gebouwd. De Hortussen in Leiden en Utrecht zijn nog altijd van de universiteiten, dier van Amsterdam niet.’

‘Eind vorige eeuw vond de Universiteit van Amsterdam dat de Hortus te duur werd, dus wilde de UvA ervanaf. Er waren al plannen om het geheel af te breken, een projectontwikkelaar was al gevonden die hier een hotel wilde bouwen. Toen deze plannen uitlekten, kwam de buurt in opstand. De lokale politica Yellie Alkema heeft een belangrijke rol gespeeld in het openbaar maken van deze snode plannen. Maar niemand wilde voor de Hortus betalen. Toen hebben de buurtbewoners een Vriendenvereniging gesticht, geld opgehaald en daarmee is de Hortus gered. In 1990 is de Hortus een onafhankelijke stichting geworden met de Vriendenvereniging ernaast.

Omdat er geld nodig was, is het middenstuk van het Hugo de Vriesgebouw verkocht aan de Van Dijk Nijkamp-stichting die het aan allerlei groene instanties verhuurt. Het vanaf de straatkant linkerdeel verhuren wij aan natuurorganisatie IUCN, in het meest rechterdeel zitten onze kantoren en beneden ook nog de winkel en entree.’

‘Wat ook leuk is om te vertellen is dat we de hele zomer het programma Open voor alle Amsterdammers hebben. In het kader van 750 jaar Amsterdam willen we iedereen die niet vaak naar de Hortus komt, uitnodigen om hier te komen en de nieuwe Klimatenkas te bewonderen. In deze kas vertellen we het verhaal van klimaat en biodiversiteit, aan de hand van drie klimaten. Ongeacht je leeftijd, dit moet je gezien hebben!’

Aan wie geef je het stokje door en waarom?

Met veel plezier geef ik het estafettestokje – een mooitje trouwens – door aan Liliana Jáuregui, sinds drie maanden directeur van IUCN Nederland, een wereldwijd werkzame organisatie die zich met succes inzet voor het behoud en beheer van de verschillende soorten. Ze werkt er al veel langer, is een goede huurder en een fijne samenwerkingspartner in groen.’

Check vandijknijkamp.nl/hugo-de-vriesgebouw | www.dehortus.nl

Lees meer over de organisaties in het Hugo de Vries Huis