Op 9 november 1938 vond in Duitsland de Kristallnacht plaats, een door de nazi’s georganiseerde pogrom gericht op het Joodse deel van de Duitse bevolking. Sinds enkele jaren wordt deze massale geweldsactie jaarlijks herdacht bij het deportatiemonument op het Oosterspoorplein bij het Muiderpoortstation. Hier werden vanaf 1943 meer dan 11.000 Joodse Amsterdammers afgevoerd naar Kamp Westerbork.
Fokko Kuik | Foto’s Anja van Mil
Zo’n zeventig mensen verzamelden zich op de mooie herfstmiddag om 16.30 uur rond het kleine monument dat daar op 3 april 2002 werd onthuld door toenmalig burgemeester Job Cohen. Voor de plechtigheid waren vier sprekers uitgenodigd. Violist Robert Duizend en klarinettist Michel Duyves zorgden voor sfeervolle muzikale intermezzo’s. Buurtbewoonster Els Plasterk leidde de sprekers in en praatte de bijeenkomst aan elkaar.
Het belang van herdenken
Eerste spreker was stadsdeelvoorzitter Emre Ünver. Hij refereerde eraan dat voor die bewuste Kristallnacht door velen gedacht werd dat het misschien allemaal wel mee zou vallen. Die verwachting werd toen definitief gesmoord. Ook sprak hij over een kort daarvoor gehouden Europese conferentie over vluchtelingen, met de bedoeling om onderling afspraken te maken over de opvang. Deze eindigde in een fiasco, want gezien de economische malaise in de crisisjaren zat geen enkel land te wachten op vluchtelingen uit Duitsland. Hij benadrukte tenslotte het belang van herdenkingen als deze om dergelijke nieuwe tragedies voor te blijven.
Hoe was dit mogelijk?
Vice-voorzitter van het 4 mei comité Oost Kees Schakel, één van de initiatiefnemers voor de door Steffen Maas ontworpen plaquette op deze plek, vertelde hoe hij in 1998 kennisnam van een vergelijkbaar monument bij station Austerlitz in Parijs. De realisatie daarvan was gepaard gegaan met veel discussies in verband met ‘gevoeligheden’. Hij reisde naar Parijs om er meer over te weten te komen en realiseerde zich dat zo’n monument in Amsterdam ontbrak.
Gezien de grote rol die de spoorwegen en met name het Muiderpoortstation hadden gespeeld in het wegvoeren van Joodse Amsterdammers naar vernietigingskampen, ingestemd met het realiseren van de gedenkplaats op deze plek. De tekst van het Franse monument is deels overgenomen. Tussen de regels door kun je volgens Kees Schakel lezen: ‘Hoe was dit mogelijk?’
Zwijgen over wat er was gebeurd
Amsterdammer Bob Snoek, die als nabestaande van een grote Joodse familie veel onderzoek heeft gedaan naar het verhaal van zijn grootouders en verdere familie tijdens de oorlog, vertelde over hoe hij wist te achterhalen hoe en wanneer zij werden weggevoerd via het Muiderpoortstation. De nabijgelegen marechausseekazerne aan de Polderweg, waar Joodse inwoners zich moesten melden, had daar een belangrijke rol bij gespeeld.
Het meest treffend in zijn toespraak vond ik, dat zijn eigen moeder en tante, die de oorlog wel hadden overleefd door succesvol onder te duiken, zelf nooit iets hadden willen vertellen over hun oorlogsherinneringen. Via veel verschillende bronnen heeft hij uiteindelijk een deel van de oorlogsgeschiedenis van zijn familie weten te achterhalen. Er zijn Stolpersteine geplaatst in de straten waar ze gewoond hebben. Maar tot zijn verbazing en ergernis worden sommige archiefstukken vanwege privacyregels pas vrijgegeven in 2046.
Pension De Groot aan de Middenweg 195
Laatste spreker, Eveline van Emmerik, woont aan de Middenweg 195. Zij kwam er na vergelijkbaar speurwerk achter welk drama zich in haar woning had afgespeeld voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Haar woning had dienstgedaan als rusthuis voor vijftien mensen, waaronder het Joodse echtpaar Dina en Abraham, die – zelf kinderloos – de zorg hadden gedragen voor zeven kinderen van een overleden zuster. In 1943 woonden er maar liefst zesentwintig mensen in dit rusthuis. Zij werden tijdens een razzia in februari 1943 weggevoerd via het Muiderpoortstation. Voor de deur van het pand aan de Middenweg ligt een indrukwekkend aantal Stolpersteine met de namen van de bewoners die allen werden vermoord in Auschwitz en Sobibor.
Eveline beëindigde haar voordracht met een aangrijpend gedicht, ‘Loods 24’ van Kees Hermis, dat geplaatst is bij een Joods kindermonument in Rotterdam. Na twee gebeden door Abby Israëls van de Gerard Dou-synagoge was er een minuut stilte, waarna er bloemen gelegd werden bij het monument.
Na afloop van de indrukwekkende bijeenkomst was er nog een informele samenkomst in het gebouw van Havo De Hof, waar we werden opgewarmd met een heerlijke linzen/bonensoep naar Joods recept.
Loods 24
Kinderen nog, honderdtallen die van
hier werden weggevoerd, de dood in
en verdwenen
verslonden door het niets
geen graf, geen plaats, geen teken
buiten de tijd geraakt
gedacht aan wie zij waren
en wie zij zouden zijn geweest
waarom wij wel, zij niet
hun naam en toenaam stuk voor stuk
zeshonderd zesentachtig
in kaddisj, staal en monument
aan hen teruggegeven
opdat wij niet vergeten en
zij in hun naam blijven bestaan
Kees Hermis
