Schrijvers en Soep over De Kriterionmeisjes

De Kriterionmeisjes het boek over Amsterdamse studentes in het verzet is al een half jaar geleden uitgekomen en dan vergeet je zomaar weer dat je het wilde kopen. Gelukkig had Oba Linnaeus er in samenwerking met de Linnaeus Boekhandel een Schrijvers en Soep-avond over georganiseerd. Schrijfster Anna Eva Boogaard werd uitgebreid geïnterviewd door Maaike Bergstra.

Fokko Kuik

De Schrijvers en Soep-avonden vind ik altijd interessant omdat je niet alleen meer te weten komt over een boek, maar vooral ook over het maakproces. Omdat dat boek in dit geval ook nog eens ging over bioscoop Kriterion, waar ik al zo’n veertig jaar graag kom. En over een tamelijk onderbelicht aspect van het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daarom leek het me dit keer extra interessant.

Zoals dat wel vaker gaat was ook dit boek het resultaat van een aantal toevalligheden. Geschiedenisstudent Anna werkte in 2019 zelf in deze volledig door studenten gerunde bioscoop. Er kwam vanuit het 4/5 mei-comité een verzoek om eens wat te vertellen over het verzetsverleden van de studenten die kort na de oorlog waren gestart met deze bioscoop. Als aankomend historica was zij de aangewezen persoon om dat te doen.

Alleen namen van mannelijke verzetsstrijders waren bekend

In de eerste jaren werden er alleen studenten aangenomen die of twee à drie jaar in het verzet hadden gezeten of in een concentratiekamp hadden doorgebracht. Bij het voorbereiden van die lezing viel het Anna op dat er vooral namen van mannelijke leden van het verzet bekend waren, waaronder de bekende Piet Meerburg. De vrouwelijke leden werden slechts aangeduid werden met ‘de meisjes’. Dit opvallende feit fascineerde Anna dermate dat ze besloot er haar Masterscriptie over te schrijven.

Het werd een flinke zoektocht waarin ze uiteindelijk over twaalf hoofdpersonen in haar boek voldoende informatie kon achterhalen uit archieven, gesprekken met nabestaanden en eerder gepubliceerde interviews. ‘Soms heb ik familieleden moeten stalken om informatie over hun moeder of tante boven tafel te krijgen’, vertelt Anna. ‘En soms kwam ik door stom toeval ineens een bron op het spoor van iemand waar ik tot dan toe eigenlijk niks anders had kunnen vinden dan de sollicitatiebrief voor de baan bij Kriterion.’

Het grote belang van sociale netwerken
Het intensieve onderzoek- en schrijfproces, dat alles bij elkaar zo’n vijf jaar heeft geduurd, heeft haar uiteraard ook zelf behoorlijk geraakt. De gesprekken met nabestaanden waren soms behoorlijk emotioneel. Het viel haar op dat de hoofdpersonen uit het boek zelf vaak niet goed konden praten over wat ze hadden doorgemaakt in die spannende oorlogsjaren.

Een van de eye-openers voor Anna was het grote belang van sociale netwerken in die tijd. Er waren toen nog maar weinig studenten en al helemaal weinig vrouwelijke studenten en die kenden elkaar vaak via de studentenverenigingen. De jonge vrouwen die ze in haar boek beschrijft waren lid van verschillende verzetsgroepen. Uit het onderzoek van Anna bleek dat vrouwen vaak een verbindende rol vervulden in en tussen de vele verzetsgroepen, die ontstonden toen de bezetter de verenigingen verboden had.

Het begon met kleine haalbare verzetsdaden
Wat Anna ook opviel was dat veel van de verzetsdaden die de vrouwen pleegden wel essentieel waren, maar helemaal niet zo spectaculair. ‘Het waren zeker in het begin hele haalbare daden, die vervolgens in kleine stapjes steeds riskanter werden.’ Belangrijke activiteiten waar vooral vrouwen een grote rol bij vervulden was het vervalsen van persoonsbewijzen. Ook bij het redden van kinderen bij de transporten vanuit de Hollandse Schouwburg hadden vrouwelijke studenten een prominente rol.

Psychische steun na de oorlog
De twaalf hoofdpersonen uit het boek leerden elkaar grotendeels pas na de oorlog kennen, toen in november 1945 bioscoop Kriterion werd opgericht. Daar liep vrijwel iedereen wel bij de psychiater, begreep Anna uit de overleveringen van de nabestaanden. Wat iedereen precies had gedaan tijdens de oorlogsjaren wisten ze meestal niet van elkaar. Sommigen wilden er ook niet meer over praten. Maar het gedeelde verleden schiep toch een band.

Een prettig leesbaar boek
Sommige aanwezigen hadden het boek van Anna al gelezen en prezen de leesbaarheid van het boek, dat door de uitgever wordt aangemerkt als literaire non-fictie. Ook na afloop van het interview waren er nog talrijke vragen die het publiek aan de schrijfster had willen stellen. Om daar antwoorden op te krijgen is de aanschaf van het boek toch de beste remedie en dat heb ik met een aantal aanwezigen dan ook maar gedaan.

Mijn conclusie is dat het concept Schrijvers en Soep interessant is als je het betreffende boek al gelezen, maar ook wanneer je daar nog niet aan bent toegekomen bent. Het blijft een interessante toevoeging aan je leeservaring. Eventuele volgende sessies van Schrijver en Soep kan ik dan ook van harte aanbevelen. Houd de websites van de Oba, de Linnaeus Boekhandel en uiteraard die van oost-online in de gaten.