Als je het nieuwe Artis-Aquarium binnenloopt, ontmoet eerst een oude bekende. Bij de entree staat de waternimf, een jonge vrouw met een kruik. Al bijna 150 jaar waakt zij over het Aquarium. In het vernieuwde gebouw krijgt zij een duidelijke boodschap mee: geen water, geen leven. Geen blauw, geen groen. 

Arie Martijn  Schenk | Foto’s Wiebe de Wolf

Alles begint bij de waterkringloop
Die gedachte stroomt door de hele route. Het Aquarium is geen wandeling langs losse dieren, maar een reis door water als bron, leefgebied, kracht en kwetsbaar systeem. Bezoekers gaan van de open zee naar de rivier, van mangrove naar koraalrif, van Amazone naar de Rijn en van oceaanstroming naar eigen watergebruik.

De aarde kent maar één hoeveelheid water, die voortdurend onderweg is. Het verdampt, slaat neer, bevriest, ontdooit, stroomt door rivieren, zakt in de grond en keert terug naar zee. Ook mensen, dieren, planten en microben draaien mee in die kringloop. Het water stroomt letterlijk door ons heen: een mens bestaat voor een groot deel uit water.

Kinderen duiken zelf de diepte in
Kinderen kunnen dat spelenderwijs ontdekken. Ze maken wolken met een fietspomp, brengen stromingen in beweging en bouwen een onderzeeër voor een duik naar de oceaanbodem. In Gestapelde werelden leren ze dat de oceaan uit lagen bestaat, met eigen licht, temperatuur, zoutgehalte en bewoners. Waar die lagen mengen, komt koud water met voedingsstoffen omhoog. Zo ontstaan bewegingen die niet alleen het zeeleven, maar ook het klimaat beïnvloeden.

Leven in de open zee
De zoutwaterzijde van de grote zaal laat de Atlantische Oceaan zien, waar weinig schuilplaatsen zijn. Jonge diklipharders zoeken veiligheid in scholen. Roofvissen leven juist vaker alleen en jagen in diepere wateren. Andere vissen trekken jaarlijks honderden kilometers heen en weer tussen kustwateren, riviermondingen en diepere zandbodems. De zeebaars en brasem zijn zulke reizigers.

De Noordzee als onderwaterwoestijn
Dicht bij huis laat de Noordzee een minder romantisch beeld zien. Ook aan de zoutwaterzijde van de grote zaal wordt duidelijk dat een groot deel van de Noordzee, een zandbodem heeft. Vroeger zorgden schelpdieren daar voor riffen vol leven. Sleepnetten en baggermolens hebben veel van die structuren weggehaald. Daardoor zoeken kreeften en zeesterren elders voedsel en beschutting. Kunstmatige rifblokken kunnen helpen om nieuw onderwaterleven ruimte te geven.

Van gletsjer naar delta
Het Aquarium reist verder naar rivieren. In de ruimte over de Rijn wandelen bezoekers van gletsjer naar delta. De Rijn verbindt berggidsen en binnenvaartschippers, baarzen en watervlooien, lisdodden en bevers. De rivier zorgt voor voedsel, drinkwater, handel en bedrijvigheid. Maar de vraag is ook wat mensen teruggeven aan de rivier.

Een klein diertje speelt daarin een grote rol: de watervlo. Dit microkreeftje eet algen en andere deeltjes en helpt het water helder te houden. Zelf is het voedsel voor andere rivierbewoners. Zodra het water vervuild raakt, gaan watervlooien zich ongewoon gedragen. Daarom worden ze bij Lobith ingezet om vervuiling in de Rijn op te sporen.

Rivieren vol hindernissen
In snelstromende rivieren zoals de Donau gaat het om andere aanpassingen. Vissen als gestippelde alver en elrits hebben sterke spieren en een goede schutkleur nodig. Andere soorten, zoals de marmergrondel, glippen tussen stenen en takken om aan de stroming te ontkomen. Maar rivieren zijn ook migratieroutes. Voor vissen als sneep en barbeel kan een dam het einde betekenen van voortplanting. Daarom worden ongebruikte dammen steeds vaker weggehaald en vispassages aangelegd.

De Amazone beweegt mee met het water
Daarna voert de route naar de Amazone. Daar draait het leven om het ritme van de rivier. Hoogwater verspreidt noten en zaden; als het water zakt, leggen schildpadden eieren in het zand. Mensen bouwen huizen op stelten en verbouwen gewassen wanneer oevers droogvallen. De Amazone is geen enkel decor, maar een mozaïek van leefgebieden. Water, bodem, wortels, stenen, warmte en seizoenen zorgen overal voor andere omstandigheden.

Koraal, mangroves en zeegras beschermen elkaar
Bij koraalriffen, mangroves en zeegrasvelden laat Artis zien hoe ecosystemen elkaar versterken. Koraalriffen breken de kracht van oceaangolven. Daardoor ontstaan rustige kustwateren waar mangroven en zeegras kunnen groeien. Die mangroven filteren vervuiling, remmen kusterosie, beschermen tegen stormen en slaan CO₂ op. Zeegrasvelden en mangrovebossen bieden jonge dieren een veilige plek, waarna sommige soorten later naar het rif trekken. Verbinding is hier letterlijk kracht.

De prijs van vis op ons bord
Tegelijk is er aandacht voor menselijk gebruik van de zee. In Een eerlijke vangst voor iedereen gaat het over visserij. Veel mensen zijn afhankelijk van vis voor hun bestaan. Anderen eten graag haring of gebruiken zonder het te weten producten waarin vis is verwerkt, zoals deodorant of medicijnen. Jaren van industriële vangst en grootschalige kweek hebben schade aangericht. Het Aquarium laat zien dat verandering vraagt om bewuste consumenten, een andere visindustrie en internationale afspraken.

Onderwaternatuur dichtbij huis
Het verhaal eindigt niet ver weg, maar dichtbij. In Onze onderwaterburen krijgen bezoekers een kijkje in Nederlandse sloten, rivieren, moerassen en de Amsterdamse gracht. Daar leven onder meer palingen, voorns, boomkikkers en bittervoorns. Ook nieuwe natuur krijgt aandacht. In het Markermeer zijn de Marker Wadden aangelegd om het waterleven te helpen. Een van de pioniers is het vetje, een kleine vis die insectenlarven, algen en watervlooien eet en zelf weer voedsel is voor grotere vissen en watervogels.

Ook de kwetsbaarheid van Nederlandse soorten komt terug. De Europese rivierkreeft was vroeger een vaste bewoner van rustig stromende wateren, maar komt in Nederland nog maar op één plek bij Arnhem voor. De Amerikaanse rivierkreeft, via de dierenhandel in Europa terechtgekomen, draagt de kreeftenpest bij zich. Die ziekte is dodelijk voor de Europese rivierkreeft.

Zo maakt het Aquarium een grote beweging: van wereldzee naar stadsgracht, van koraalrif naar vijver, van haai naar watervlo. De bezoeker kijkt naar dieren, maar vooral naar verbanden. Water is geen achtergrond van het leven. Het is de voorwaarde ervoor.