Onder een waterig zonnetje kwamen maandagavond naar schatting driehonderd mensen naar het Ed Pelsterpark op IJburg voor de jaarlijkse 4 mei-herdenking. Het IJburg Koor zong, de IJburg Fanfare speelde en vlak voor acht uur klonk de taptoe van Ellen Dunnebier. Tijdens de twee minuten stilte zweeg het park, op de zingende huismussen na.

Arie Martijn Schenk

Het draaide dit jaar sterk om de vraag hoe herdenken levend blijft voor nieuwe generaties. Jongeren, bewoners en leden van de stadsdeelcommissie gaven daar ieder op hun eigen manier invulling aan.

Herdenken moet generatiebestendig zijn
Organisator Marie-José Kleene opende de herdenking met een oproep om niet alleen terug te kijken, maar ook te reflecteren. Herdenken begint volgens haar bij stilstaan bij verlies. Soms heel persoonlijk, omdat families mensen verloren in oorlogstijd. Soms breder, omdat vrijheid vaak vanzelfsprekend lijkt, terwijl zij dat niet is.

Maar herdenken gaat volgens Kleene verder dan terugblikken. In de spiegel van de geschiedenis ligt ook de vraag besloten wie mensen vandaag willen zijn. Welke waarden verdienen bescherming? Hoe krijgt vrijheid betekenis in deze tijd?

Kleene wees nadrukkelijk op de rol van jongeren. ‘Herdenken moet generatiebestendig zijn.’ Jongere generaties dragen de verhalen verder, op hun eigen manier en passend bij hun eigen tijd. Hun aanwezigheid maakt een herdenking volgens haar niet statisch, maar levend.

Ook benoemde zij dat herdenken in een diverse samenleving meerdere lagen kent. De Tweede Wereldoorlog blijft het ankerpunt, maar veel mensen dragen ook littekens van recente conflicten, vervolging of geweld elders in de wereld met zich mee. De pijn van oorlog is universeel, stelde Kleene. Vrede vraagt daarom elke dag opnieuw om bescherming.

Vrijheid is geen luxe
Een van de meest indringende bijdragen kwam van de zestienjarige Zoë van der Meer. Zij droeg een gedicht voor over de betekenis van vrijheid. Vrijheid is volgens haar meer dan simpelweg vrij zijn of niet opgesloten zitten. Zij ziet vrijheid in kleine momenten: zeggen wat je denkt, kiezen wie je wilt zijn en je eigen pad volgen.

In haar gedicht verbond zij dat vrije gevoel met beelden uit de natuur: een lachend kind, een vogel in de lucht, de zee waarin elke golf zijn eigen weg kiest. Maar daartegenover plaatste zij plekken waar vrijheid juist is afgenomen. Plekken waar kinderen angst leren, vogels in kooien zitten en de zee verhalen van verlies, tranen en pijn meedraagt.

Toch eindigde haar bijdrage hoopvol. De meeste mensen voelen diep van binnen wat juist is, zei zij. Haar oproep was om mensen die hun vrijheid verloren niet te vergeten, niet als cijfers of verhalen ver weg, maar als echte mensen met dromen, hoop en een leven dat ertoe deed.

‘Vrijheid is geen luxe. Geen keuze. Niet iets dat je zomaar kunt afpakken. Het is iets wat we moeten beschermen.’

De geschiedenis leren begrijpen
Marion van den Kroonenberg sprak over het belang van geschiedenis begrijpen. Voor ouderen kan de Tweede Wereldoorlog nog verbonden zijn met herinneringen of met verhalen van ouders en grootouders. Verhalen over angst, schaarste en onzekerheid, maar ook over moed, medemenselijkheid, saamhorigheid en hoop.

Voor jongeren voelt die tijd vaak verder weg, stelde zij. De oorlog lijkt iets uit schoolboeken, bijna onwerkelijk. Juist daarom blijft kennis van die geschiedenis belangrijk. Niet om in het verleden te blijven hangen, maar om te begrijpen hoe kwetsbaar vrijheid is.

Volgens Van den Kroonenberg gaat geschiedenis kennen niet alleen over feiten en jaartallen. Het gaat ook over nadenken. Over hoe angst, propaganda en verdeeldheid een samenleving kunnen veranderen. En over de vraag wat mensen zelf zouden doen als zij met onrecht geconfronteerd raken.

‘Wie de geschiedenis wél kent, heeft de kans om het anders te doen’,  zei zij. Herdenken is daarmee niet alleen achterom kijken, maar ook vooruitkijken. Een uitnodiging om na te denken over de eigen rol in de wereld van vandaag.

Na afloop vertelde Van den Kroonenberg dat zij voor het eerst sprak bij de herdenking. Vooral het betrekken van jongeren vindt zij belangrijk. ‘Wat kun je zelf doen in moeilijke tijden, dat is ook belangrijk’, zei zij.

Echte beelden, nepbeelden en het gevecht om geschiedenis
stadsdeelcommissielid Marten van Maastrigt van de Partij voor de Dieren legde in zijn bijdrage een verbinding met de manier waarop geschiedenis vandaag onder druk kan komen te staan. Hij verwees naar waarschuwingen vanuit het Auschwitz-Birkenaumuseum over AI-beelden van concentratiekampen en verzonnen slachtoffers.

Als mensen echte en nepbeelden niet meer kunnen onderscheiden, dreigt volgens hem het gevaar dat de echte beelden straks ook als nep terzijde geschoven kunnen raken. Dan verandert geschiedenis in iets dat naar believen valt te betwisten.

Ook noemde Van Maastrigt de informatiepanelen bij de Amerikaanse begraafplaats Margraten. Daarop stond aandacht voor de rol van Afro-Amerikaanse soldaten bij de bevrijding en voor discriminatie binnen het leger. Volgens Van Maastrigt verdwenen die panelen omdat ze volgens de Amerikaanse beheerders niet het juiste verhaal vertelden.

Na afloop noemde Van Maastrigt het eervol om bij te dragen aan de herdenking. ‘Het is een belangrijke dag en een belangrijk moment’, zei hij. Hij vond het mooi om te zien dat zoveel mensen naar het park kwamen.

Bloemen bij het monument
Vlak voor acht uur speelde Ellen Dunnebier de taptoe. Daarna volgden twee minuten stilte. Na de stilte klonk het Wilhelmus, gezongen door het IJburg Koor, begeleid door de IJburg Fanfare en meegezongen door aanwezigen.

Vervolgens legde Van Maastrigt namens de stadsdeelcommissie bloemen bij het monument. Ook bezoekers kregen gelegenheid om bloemen neer te leggen.

De herdenking eindigde ingetogen, muzikaal en met veel aandacht voor verbinding tussen generaties. In De Binnenwaai konden aanwezigen napraten.