Met een historische wandeling door het Oostelijk Havengebied staat Amsterdam stil bij 136 jaar Javaans-Surinaamse geschiedenis. Stichting STICHJI brengt met Frank Kanhai op zondag 9 augustus een onderbelicht hoofdstuk uit de koloniale geschiedenis onder de aandacht. De route voert langs plekken die ooit deel uitmaakten van een internationale koloniale infrastructuur, waar duizenden Javaanse contractarbeiders onderweg naar Suriname een vaak vergeten tussenstop maakten
Redactie
Haven als schakel in het koloniale rijk
Als je tegenwoordig door het Oostelijk Havengebied wandelt, zie je een moderne stadswijk met woongebouwen, horeca en brede kades. Toch was dit gebied aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw een van de belangrijkste schakels in het Nederlandse koloniale handelsnetwerk.
De kunstmatige eilanden en kades werden aangelegd om de steeds grotere stoomschepen te ontvangen. Vanaf de Javakade en de Oostelijke Handelskade vertrokken schepen naar Nederlands-Indië en kwamen koloniale producten als koffie, thee, tabak, suiker en rubber Amsterdam binnen. De haven was daarmee niet alleen een economisch knooppunt, maar ook een vertrekpunt voor ambtenaren, militairen en handelaren die naar de koloniën reisden.
Tussenstop op weg naar Suriname
Minder bekend is de rol die Amsterdam speelde in de migratie van Javaanse contractarbeiders naar Suriname. Nadat de slavernij in Suriname in 1863 was afgeschaft en de periode van staatstoezicht in 1873 eindigde, ontstond een grote behoefte aan arbeidskrachten op de plantages. Vanaf 1890 wierf het Nederlandse koloniale bestuur daarom arbeiders op Java, destijds onderdeel van Nederlands-Indië.
Omdat er geen rechtstreekse scheepsverbinding tussen Java en Suriname bestond, maakten duizenden mannen, vrouwen en kinderen een omweg via Amsterdam. Tussen 1890 en 1914 kwamen zij aan in het Oostelijk Havengebied, waar zij soms dagen of zelfs weken moesten wachten voordat een volgend schip hen over de Atlantische Oceaan naar Paramaribo bracht.
Wachten in de kou
Voor veel contractarbeiders was de tussenstop zwaar. Velen arriveerden onvoorbereid op het Nederlandse klimaat en verbleven in loodsen en depots in de buurt van de haven. Archiefbeelden tonen groepen mensen die wachten tussen de havenkranen en pakhuizen, zonder te weten wat hen in Suriname precies te wachten stond.
De omstandigheden waren soms zo slecht dat er tijdens het verblijf in Nederland mensen overleden. Hun verhalen kregen nauwelijks een plaats in de geschiedschrijving, die zich lange tijd vooral richtte op de economische betekenis van de koloniale handel.
Koloniale sporen in de stad
Hoewel het havengebied sinds de jaren negentig is veranderd in een populaire woonwijk, zijn de sporen van het koloniale verleden nog altijd zichtbaar. Straatnamen als Javakade, Sumatrakade en Borneokade verwijzen naar de voormalige koloniën en de scheepvaartroutes van destijds.
Ook Hotel Jakarta staat op een historisch beladen locatie. Het hotel verrees op de plek waar vroeger passagiersschepen richting Batavia vertrokken. Daarmee verbindt het gebouw het hedendaagse Amsterdam met een geschiedenis waarin handel, migratie en kolonialisme nauw met elkaar verweven waren.
Na de Tweede Wereldoorlog speelde de haven opnieuw een rol in de koloniale geschiedenis. Vanaf deze kades vertrokken Nederlandse troepenschepen naar Indonesië tijdens de zogenoemde Politionele Acties, waarmee Nederland tevergeefs probeerde de Indonesische onafhankelijkheid tegen te houden. Na de onafhankelijkheid van Indonesië verloor het Oostelijk Havengebied geleidelijk zijn functie als koloniale haven.
Wandeling langs verborgen geschiedenis
De wandeling op 9 augustus laat je met andere ogen naar het Oostelijk Havengebied kijken. Niet de architectuur van de moderne wijk staat centraal, maar de verhalen van de mensen die hier ooit aankwamen, wachtten en weer vertrokken. Daarmee krijgt een geschiedenis die lang buiten beeld bleef letterlijk een plek in de stad.
De wandeling start op 9 augustus om 11.00 uur bij het Gamelanhuis aan de Veemkade 578. Verzamelen is vanaf 10.30 uur. Na afloop is er in het Gamelanhuis een ontmoeting met presentaties en versnaperingen.
