De Canon van Amsterdam maakt de geschiedenis van de stad bespreekbaar aan de hand van vijftig vensters, van middeleeuwse handelspunten tot moderne emancipatiebewegingen. Ter ere van 750 jaar Amsterdam is de Canon vernieuwd. oost-online licht een aantal van de vensters uit, met speciale aandacht voor Oost en de oostelijke binnenstad. Daar hebben veel van deze verhalen tastbare sporen achtergelaten. In deze aflevering de Portugese Synagoge.
Arie Martijn Schenk
Straatstickers brengen de Canon naar de stad
Sinds afgelopen vrijdag duiken overal in Amsterdam grote straatstickers op: 49 locaties, 49 vensters, 49 QR-codes die voorbijgangers rechtstreeks meenemen naar verhalen, foto’s en podcasts. Voor het 50e venster van de Canon is de stad op zoek naar een gebeurtenis, plek, ontwikkeling of herinnering die daar volgens de Amsterdammers echt thuishoort. ‘Ideeën kunnen daarvoor worden aangemeld bij het stadsarchief’, meldt het Stadsarchief.
Sinds de stickers zijn geplaatst. Iedereen kan nu letterlijk langs de vensters lopen. ‘In de oostelijke binnenstad en richting Oost kom je meerdere iconische plekken tegen die deel uitmaken van de vernieuwde Canon’, vertelt Bart Wallet lid van de Canon-commissie. Eén daarvan is misschien wel het meest indrukwekkende zeventiende-eeuwse gebouw van de stad: de Portugese Synagoge, ook wel ‘Snoge’ genoemd.
‘Scan je de QR-code bij venster 18, dan klinkt het verhaal van Ronit Palache. Zij is journalist, podcastmaker, onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam én de zeventiende generatie Palache die verbonden is aan de synagoge. Ze woont nog altijd in de buurt’, licht Bart toe.
‘Als kind rende ik al door de Snoge’
Ronit vertelt in de podcast hoe de Snoge verweven is met haar familiegeschiedenis. Zeventien generaties Palaches gingen haar voor.
Het gebouw, midden in de stad, staat er al sinds 1675. Het was – en is – een levend monument waar nog altijd diensten plaatsvinden, bruiloften, rouwmomenten en herdenkingen. Ronit beschrijft hoe ze als kind door de enorme open ruimtes rende, door bijgebouwen waarvan toen nog alle deuren wagenwijd openstonden. De Snoge was voor haar nooit een museumstuk, maar een thuis.
Toch kent het verhaal ook donkere lagen. Haar oma keek vanaf de vrouwengalerij neer op banken met lege plekken – stoelen waar vóór de oorlog familieleden zaten die nooit terugkeerden.
Bart Wallet: ‘Dit gebouw torende overal bovenuit’
Ook Bart Wallet, hoogleraar Joodse geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en dus lid van de Canon-commissie, spreekt vol passie over dit venster.
‘Bedenk je hoe hoog dit gebouw was in de zeventiende eeuw’, zegt hij. ‘Het torende overal bovenuit. Zo’n enorme synagoge – dat was een statement.’
Hij wijst op het ritme van het Joodse leven in de wijk: voor de oorlog was dit een gemengde buurt, maar het Joodse ritme bepaalde de week. Op vrijdag begon de sabbat en op zondag kwam de buurt weer tot leven.
Tegenover de Portugese Synagoge lag de Hoogduitse Synagoge – de plek waar nu het Joods Museum zit – met daartussen de gracht. Eén gebied, twee tradities, verweven met de stad.
Wallet vertelt hoe de Duitse bezetter de Portugese Synagoge aanvankelijk wilde gebruiken voor deportaties, maar dat uiteindelijk de Hollandse Schouwburg die gruwelijke rol kreeg. De Snoge bleef staan en bleef tijdens de oorlog zelfs bewaakt vanwege de luchtbescherming. Er waren altijd mensen aanwezig, het gebouw raakte niet volledig ontredderd. De Hoogduitse Synagoge had minder geluk en raakte zwaar beschadigd.
Een bijzonder detail: bijna al het zilver van de Portugese Synagoge werd weggeroofd, maar is na de oorlog teruggevonden – zelfs tot in Praag.
‘De plekken zijn belangrijk, maar de verhalen eronder nog meer’
Volgens Wallet vormen plekken zoals de Portugese Synagoge ankers: ‘Ze helpen ons het gesprek over het verleden te blijven voeren. Geschiedenis is altijd in beweging. Je moet de betekenis met het heden blijven zoeken.’
Precies dat doet de vernieuwde Canon: vensters openen, QR-codes plaatsen, en persoonlijke verhalen in podcasts laten klinken. ‘Laat zo’n plek een begin zijn voor een goed gesprek over de geschiedenis, daarom hebben we ook geen mensen als venster gekozen, maar een plek of algemeen thema’, legt de hoogleraar uit.
Canon toegankelijker dan ooit
De vernieuwde Canon is digitaal beschikbaar via amsterdam.nl. Een gratis magazine is verkrijgbaar bij de Oba, het Stadsloket en het Stadsarchief. Vanaf 2026 krijgt de Canon een vaste plek in de Schatkamer van het Stadsarchief.
En op straat, in de stoep, op 49 plekken in de stad – daar kun je elk venster letterlijk tegenkomen.
In de komende weken licht oost-online nog meer vensters uit die hun sporen hebben achtergelaten in Oost en de Oostelijke binnenstad.
De Canon leeft in gebouwen, in verhalen, in mensen zoals Ronit Palache, en in de straten waar de stickers nu liggen te glanzen in het novemberlicht.
