De in Amsterdam geboren architect en stedenbouwkundige H.P. Berlage is in Amsterdam vooral bekend van de door hem ontworpen Koopmansbeurs aan het Damrak en de Berlagebrug. Daarnaast was hij de visionaire man achter Plan Zuid voor de Rivierenbuurt, de Apollobuurt, Stadionbuurt en het nieuwe deel van De Pijp. Veel minder bekend is dat hij ook het stratenplan heeft gemaakt voor de Transvaalbuurt. Dit nieuwbouwgebied, dat in 1896 werd geannexeerd door de gemeente Amsterdam, moest zo’n 100 jaar geleden betere woonruimte bieden aan de merendeels Joodse Amsterdammers uit de krottenbuurten rond het Waterlooplein.
Fokko Kuik
Opvallend in het stratenplan van Berlage is dat er in veel straten krommingen zitten en dat er doelbewust ruimte is vrijgehouden voor plantsoenen en pleinen. Die waren belangrijk omdat de arbeiderswoningen, meestal gebouwd door woningbouwverenigingen, relatief klein waren. Goede buitenruimtes om te spelen en elkaar te ontmoeten zijn dan belangrijk. Als overtuigd socialist had Berlage daar natuurlijk oog voor.
Het langwerpige Transvaalplein is een mooi voorbeeld van zo’n plein. In de leuke fotorubriek Déjà VU in Het Parool stond een paar weken geleden een zwart-witfoto van het Transvaalplein in 1953. Op het zonnige speelterrein zag je veel spelende kinderen in er rond een grote zandbak en op grote betonnen blokken. Op de foto van nu waren de speeltoestellen een stuk uitdagender en met het groene rubberen kunstgras ook een stuk veiliger, maar er was geen kind te zien. Dat er daar meestal weinig kinderen op straat zijn was me ook al vaak opgevallen. Ik vrees dat de mobieltjes de strijd met het buitenspelen aan het winnen zijn.
Toen ik er deze week op een mooie zonnige novemberdag nog eens ging kijken zag ik er tot mijn verrassing wel flink wat kinderen. Kinderdagverblijven en buitenschoolse opvang organisaties nemen hun kinderen gelukkig nog wel regelmatig mee naar buiten! Ook viel mijn oog op een stoeptegel waarop stond dat de bloemperken worden beheerd door bewoners. Berlage kan tevreden zijn: het plein is nog steeds een bindende factor in de buurt.
Interessant zijn ook de panelen aan de gevels rond het plein met foto’s en informatie over de bewogen en tijdens de Tweede Wereldoorlog vooral ook tragische historie van de Transvaalbuurt. Je kunt je er nu nauwelijks nog een voorstelling van maken wat zich hier ruime 80 jaar geleden heeft afgespeeld met de deportatie van de Joodse Amsterdammers. Best belangrijk om die geschiedenis levend te houden.
Ook aardig is dat op de hoek van het plein een mooie buurtboekenkast staat: een flinke collecte boeken keurig afgesloten met glazen deurtjes: ook een verbindende element op zo’n buurtplein want zo kom je er achter welke boeken je buren zoal lezen.
