De Amstelcampus, de hoogbouw van de Hogeschool voor Amsterdam, domineert de Wibautstraat aan beide kanten ter hoogte van de Mauritskade. De nieuwe witte glas/natuursteen kolos is genoemd naar Jakoba Mulder. Zij was stedenbouwkundige en architect.
Voor een wandelaar valt er veel architectuur te genieten in Oost en de Watergraafsmeer. Denk daarbij aan leuke details, stijl, inpassing, materiaalgebruik, ritme en maat in de gevel. Deze rubriek licht dat uit en laat ook meer weten over de ontwerper van het object. Naast al lang bestaande bouwwerken komen ook vernieuwing en toevoegingen aan de orde.
Robert van Andel | Beeld Henk Pouw
In de Watergraafsmeer is de invloed van de ideeën en het werk van Jakoba Mulder (1900-1988) duidelijk terug te vinden, ook na meer dan een halve eeuw. Ze drukte haar stempel op de woonwijken uit de wederopbouwperiode van na de Tweede Wereldoorlog. Maar aan haar is het ook te danken dat grote delen van de Meer vrij gebleven zijn van bebouwing, met groen, sportvelden en volkstuincomplexen. Jakoba Mulder was een in Delft opgeleide bouwkundig ingenieur toen zij in 1930 bij stadsontwikkeling in dienst trad. In 1958 ruilde zij haar functie van adjunct-hoofd naast Cornelis van Eesteren*) – als zijn natuurlijke opvolger – in voor die van hoofd van deze destijds zeer machtige afdeling.
Spelvoorzieningen
Na haar pensionering bleef zij betrokken bij de ontwikkeling van de stad. In haar tijd was het Amsterdams Uitbreidingsplan steeds leidend; het staat bekend als het AUP van Stadsontwikkeling, Dienst der Publieke Werken Amsterdam. Het plan was al in 1939 vastgesteld en bepaalde de stadsuitbreiding volgens een ‘vingervormig’ patroon met groene tussengebieden, de zogenaamde scheggen. In de 25 naoorlogse jaren werd de bouwkundige invulling van het plan gerealiseerd. Dat gebeurde in Buitenveldert en Amsterdam Nieuw-West, maar ook op veel kleinere schaal in nieuwe wijken in de Watergraafsmeer. Bij de invulling van het plan voegde Jakoba Mulder aan de vier thema’s, wonen, werken, recreatie en vervoer een vijfde toe: spelvoorzieningen voor kinderen zo dichtbij woningen dat ouderlijke supervisie haalbaar blijft. Aan het groen, de onbebouwde ruimte, tussen de vingervormige stadsuitbreidingen gaf zij bijzondere aandacht. Op haar naam staan ook ontwerp en uitvoering van het Amsterdamse Bos, het Beatrixpark en recreatiegebied Spaarnwoude.
Blijvend groen
Na de Tweede Wereldoorlog vielen de woningnood, de schaarste en de uitvoering van het AUP samen. In Oud-Oost en de Watergraafsmeer werden hier en daar nieuwe wijken gerealiseerd: Tuinwijk bij het Muiderpoortstation, Amsteldorp bij het Amstelstation, de Don Boscobuurt, uitbreiding van De Wetbuurt/Fizeaubuurt, Tuindorp Frankendaal/Jeruzalem en drie- of vierlaags flatgebouwen in Middenmeer-Zuid/tuinstad Middenmeer tussen de Johannes van der Waalsstraat en de Kruislaan. Het meest kenmerkende van al deze AUP-bouw is het radicale afscheid van gesloten bouwblokken; de rijtjeswoningen en de appartementencomplexen staan altijd vrij opgesteld in licht en ruimte. Jacoba Mulder had directe invloed op het hofjeskarakter van tuindorp Frankendaal. In plaats van rijtjeswoningen staan deze hier in tegenover elkaar geplaatste haakvormen zodat er een hof ontstaat dat aan twee kanten open is en een grasveld heeft. De naoorlogse uitvoering was sober en de wooneisen zijn nu anders. Zuinig omgaan met energie is een van die eisen. Maar de monumentstatus geeft extra bescherming aan plekken als tuindorp Frankendaal. Gelukkig maar. Al tientallen jaren is nieuwbouw in Oud-Oost, Transvaalbuurt en Watergraafsmeer vrijwel uitsluitend vervanging van bestaande objecten en/of invulbouw zoals hoogbouw rond het Amstelstation en Science Park. Het groen blijft dank zij het AUP.
Mulder versus Wibaut
In het heel ruime atrium van het Jakoba Mulderhuis bevindt zich tegen de rechter muur een realistisch kleurig houten beeld van Jakoba. Een plaquette geeft toelichting; zij werd Ko genoemd door bekenden. Het beeld is van de hand van beeldhouwer Saskia de Rooy. Een bezoekje aan het atrium om dit beeld te bewonderen is beslist aan te bevelen. De ‘doe maar gewoon’ uitstraling spreekt aan. Het vormt een opvallende tegenstelling met het pontificale karakter van het bronzen standbeeld van wethouder Floor Wibaut (1859-1936). Dat is opgeblazen tot meer dan manshoogte en staat voor de entree in de middenberm van de Wibautstraat. Zijn beeld werd in 1967 vervaardigd door Han Wezelaar en staat hier vanaf 2009. De tegenstelling wekt een glimlach Jakoba waardig.
Uitzicht
Het Jakoba Mulderhuis toont zich aan de wandelaar als een toren met een hoog oprijzend raster van witte natuurstenen ribben over 13 etages. De ramen van vloer tot plafond hebben verschillende breedtes in een zich diagonaal van linksboven naar rechts beneden krimpend en uitdijend patroon onderbroken door een horizontale glasband op negen hoog. De basis van de toren vormt de hoofdingang en ligt aan de Wibautstraat. Het tweede bouwdeel heeft zes etages en ligt langs de Mauritskade achter de toren met een gevel met dezelfde vormkenmerken. Het enorme atrium met opvallende ruime balkons en trappen over de zes etages is ontstaan door een glazen overkapping van het Jakoba Mulderhuis naar het Theo Thijssenhuis, dat van oudere datum is. Vanuit de toren is het uitzicht over de stad verbluffend. Voor het ontwerp tekenden Architects Cie Pi de Bruijn, Marc Koehler Architects en Powerhouse Company. Het ontwerp is gericht op duurzaamheid en is genomineerd voor architectuurprijzen**).
*) Het Van Eesteren Museum voor architectuur aan de Sloterplas beheert informatie over het UAP
**) Helaas moesten tijdelijke beschermende maatregelen genomen worden vanwege losgeraakte gevelplaten.
