‘Het Van Swinden Theater heeft zijn poorten gesloten’, dat meldde Dagblad de Waarheid op 24 juli 1965. Het was in korte tijd het negentiende slachtoffer van het achteruitgaande bioscoopbezoek. De bioscoop in de Eerste van Swindenstraat was slachtoffer van de komst van televisie, auto’s en andere vernieuwingen. Het veranderde het levenspatroon van mensen. Zo was het wekelijkse bioscoopje pikken er niet meer bij.
Naast het Nationaal Theater aan de Linnaeusstraat, Odeon aan de Zeeburgerstraat en de Bio aan de Middenweg was het Van Swinden Theater slachtoffer van de concurrentie van onder meer de beeldbuis. Het gemak van thuis kijken en een ander consumptiepatroon waarbij de aanschaf en gebruik van een brommer of auto veranderde veel in het dagelijks leven. Je kunt maar eenmaal je geld uitgeven en ook daardoor schiet het bioscoopbezoek erbij in. Of je maakt er een avondje uit van en kiest dan voor een bioscoop in het centrum waar de betere film waren te zien.
Al in 1912 startte David Swaap een bescheiden bioscoop op de beneden etage van een aantal bestaande panden aan de Eerste Van Swindenstraat. Deze was eenvoudig van opzet en werd in de jaren tot 1916 uitgebreid. Uiteindelijk sloot het theater halverwege de jaren 20. De drie huizen waarin het theater was gegroeid werden verbouwd tot confectiewinkels. Dat was het voorlopig einde van een bioscoop in de Eerste van Swindenstraat.
Rond 1935 besloot Swaap, op hoge leeftijd – hij was inmiddels 76, tot grootsere plannen: drie panden werden gesloopt en er verrees een moderne buurtbioscoop. De architecten Jan Wils en Oscar Rosendahl tekenden voor een theater in de stijl van de Nieuwe Zakelijkheid. Opvallend was de diagonale zaalindeling en er was plaats voor bijna vijfhonderd bezoekers. Met technische vernieuwingen zoals overdrukventilatie, automatische brandveiligheidssystemen en elegante inrichting toonde het gebouw indrukwekkende moderne allure voor een buurtbioscoop.
De bouw van het Van Swinden Theater werd in een recordtijd van vijf maanden gerealiseerd. Op donderdag 26 maart 1936 was de opening met de Oostenrijkse humorfilm De sprong in het geluk (Salto in die Seligkeit). De lokale ondernemers waren blij met de nieuwe impuls voor de buurt. Bewoners hadden weer een filmtheater in de buurt.
De door de nazi’s opgelegde ‘arisering’ van Nederland maakten dat de vergunning van zoon Aron in 1941 werd ingetrokken en het theater z’n deuren sloot. J. van der Horst werd directeur-eigenaar. In 1942 overleed vader David in Nederland, zijn twee zonen Aron en Wolf werden gedeporteerd en door de nazi’s vermoord. De derde zoon, Samuel, overleefde het concentratiekamp en heropende het theater in 1948.
In de jaren 50 bleef het Van Swinder Theater onder leiding van J. van der Horst een echte buurtbioscoop met reguliere roulatiefilms. Ook waren er bijzondere (nacht)vertoningen ten behoeve van de afdelingen Dapperbuurt/Transvaal van de CPN. Daar waren aparte meldingen aan de politie voor nodig omdat nachtvoorstellingen niet onder de standaardvergunning vielen.
De bioscoop was populair bij de jeugd. Op woensdagmiddag mocht je voor een kwartje naar de film en met luilak werd rond twee uur ’s nachts voor de luidruchtige Amsterdamse jeugd de bioscoop opengesteld, zodat de buurt eindelijk kon gaan slapen. De teruglopende bezoekersaantallen in de jaren vijftig en zestig en vernielzucht van jongeren leidden tot de sluiting op 27 juni 1965.
Het gebouw kreeg in 1974 een nieuwe ‘bewoner’. De textielketen Zeeman opende op de begane grond een grote winkel. Daarmee kreeg het gebouw een volledig nieuwe invulling. Maar ook Zeeman vertrok in 2019 en het pand werd gedurende lange tijd ingrijpend verbouwd. Daarbij bleef de gevel behouden. De begane grond werd opnieuw ingericht tot winkelruimte, ook weer voor Zeeman, en daarboven zijn er nu veertien appartementen gerealiseerd.
