Het Scheepvaartmuseum opent vandaag de tentoonstelling Ekō – Japan in twee beeldverhalen. Al eerder kreeg oost-online een rondleiding en sprak met conservator fotografie Sara Keijzer en fotograaf en beeldend kunstenaar Anaïs López. Een dag voor de opening viel in de zalen te zien hoe negentiende-eeuwse fotografie en hedendaagse beeldkunst elkaar in stilte spiegelen.
Arie Martijn Schenk
Drie albums als vertrekpunt
Aanleiding voor de tentoonstelling vormt een bijzonder deel van de collectie: drie fotoalbums van diplomaat Dirk de Graeff van Polsbroek, die tussen 1857 en 1869 in Japan verbleef. De albums bevatten vroege Japanse fotografie en schilderingen op papier en zijde.
Sara Keijzer benadrukt dat deze albums gelden als een primaire bron voor onderzoek naar de opkomst van fotografie in Japan. ‘Twee albums bestaan vrijwel volledig uit werk van Felice Beato, destijds de succesvolste westerse fotograaf in Japan’, licht de conservator toe. ‘Zijn zorgvuldig geënsceneerde beelden sloten aan bij de verwachtingen van een westers publiek en vormden een visuele blauwdruk van het land.’
Het museum toont onder meer een reproductie van het zelfportret dat marinearts Johannes Pompe van Meerdervoort in 1859 maakte op Dejima. Het is de oudste foto die door een Nederlander in Japan is gemaakt. Daarnaast verschijnen werken van Ueno Hikoma en Shimooka Renjō, én handgekleurde foto’s die Beato liet inkleuren door Japanse ambachtslieden uit ukiyo-e-ateliers.
Waarom in Het Scheepvaartmuseum?
De tentoonstelling past logisch binnen het profiel van het museum. Nederland onderhield ruim twee eeuwen als enige westerse natie een exclusieve handelsrelatie met Japan. Scheepvaart fungeerde als motor achter culturele, kunstzinnige en wetenschappelijke uitwisseling. Juist havensteden speelden een sleutelrol in de verspreiding van fotografie.
Door deze historische albums te verbinden met hedendaagse kunst laat het museum zien hoe die uitwisseling tot vandaag doorwerkt.
Een echo in het heden
Parallel aan de historische presentatie toont Anaïs López haar project de Schildpad en de Monnik. De titel Ekō verwijst naar echo: beelden van Beato klinken door in haar werk, soms bewust, soms onbewust. Dat is goed te zien als de bezoeker door tentoonstelling loopt en je van rechts naar links kijkt.
López staat bekend als een prominente Nederlandse documentair fotograaf en beeldend kunstenaar. Ze combineert fotografie met film, audio en tekst en onderzoekt complexe maatschappelijke en persoonlijke thema’s via een multimediale aanpak.
In dit project volgt zij het waargebeurde sprookje van haar zoektocht naar de gouden schildpad Kami, de godin van de Kamo-rivier in Kyoto. Wat begint als een ontmoeting langs de rivier groeit uit tot een gelaagde vertelling over rouw, controle, natuur en loslaten. ‘Wat begon als een toevallige ontmoeting langs de Kamo-rivier groeide uit tot een zoektocht die zeven jaar duurde. Die gouden schildpad liet me niet meer los’, vertelt Lopez.
Tijdens ons boeiende gesprek vertelde López dat oude Japanse technieken haar hielpen om opnieuw te kijken. Ze past onder meer gyotaku toe – een traditionele afdruktechniek waarbij een vis met inkt op papier wordt gedrukt – en fotopolymeer etsen, waarmee detail en intensiteit voelbaar blijven. Het ambacht vraagt om vertraging en concentratie; precies dat sluit aan bij haar thematiek.
Blauw, rood en goud: een symbolische drie-eenheid
In de Schildpad en de Monnik spelen kleuren een dragende rol. Blauw, rood en goud vormen samen een symbolische drie-eenheid die de cyclus van het bestaan en de spirituele zoektocht verbeeldt.
Blauw staat centraal als kleur van het leven en de oorsprong. ‘Het verwijst naar de Kamo-rivier in Kyoto, waar het verhaal begint en waar de mythische schildpad Kami verschijnt’, vertelt Lopez. ‘In Japan geldt blauw onder meer als symbool voor leven.’
Rood markeert de vergankelijkheid. In haar Japanse vertelling verwijst rood naar dood, offer en overgang. Het vormt een scherp contrast met het levendige blauw en herinnert aan de eindigheid van het fysieke leven, een gedachte die aansluit bij boeddhistische filosofie.
Goud staat voor de magie van de verbeelding. Het is de kleur van het schild van Kami, de godin van de rivier.
Twee verhalen, subtiel verbonden
De tentoonstelling kiest niet voor één chronologisch verhaal, maar voor een parallelvertelling. Historische beelden en hedendaags werk staan naast elkaar. Subtiele beeldrijmen leggen verbanden bloot tussen Beato’s invloed en López’ zoektocht.
Die opzet nodigt uit tot reflectie: hoe kijkt het Westen naar Japan? Welke beelden reizen met ons mee? En welke rol speelt Nederland daarin? Met Ekō brengt Het Scheepvaartmuseum niet alleen zeldzame fotoalbums voor het voetlicht, maar plaatst het ook vragen bij beeldvorming, perspectief en culturele uitwisseling, toen en nu.
Performance van Anaïs López
Tijdens het openingsweekend van de tentoonstelling zal er een intieme performance van Anaïs López worden gegeven, op 8 maart om 13.00 uur en om 14.30 uur. Hierin vertelt de kunstenaar het verhaal van haar persoonlijke zoektocht naar de gouden schildpad Kami. Hierbij maakt ze gebruik van een indrukwekkend, handgemaakt performance kunstwerk; een boek waarin ze letterlijk plaatsneemt en waarmee de gebeurtenissen tot leven komen, door middel van poëtische beelden, etsen en fotografie.
www.hetscheepvaartmuseum.nl
Tentoonstelling Ekō – Japan in twee beeldverhalen te zien tot en met 30 augustus in Het Scheepvaartmuseum
