De messing glans van een naam, een geboortedatum, een laatste adres. Struikelstenen – in het Duits: Stolpersteine – zijn kleine herinneringsstenen in het trottoir, precies voor de huizen waar mensen woonden die tijdens de bezetting uit hun leven zijn gerukt. Het is het grootste, meest verspreide monument ter wereld, maar je ziet het pas echt als je omlaag kijkt.
Het initiatief komt van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. Begin jaren 90 startte hij het project om elk slachtoffer niet in massa, maar persoonlijk te gedenken: één steen, één naam, één leven. Sinds 1992 worden de stenen door hem en in samenwerking met lokale comités gelegd. Inmiddels liggen ze in ruim twintig Europese landen. In Amsterdam sinds 4 mei 2009.
Elke steen is een betonnen kubus van 10×10 cm met bovenop een messing plaatje. Daarin zijn naam, geboortedatum en het lot van de betrokkene gegraveerd (bijvoorbeeld ‘vermoord in Sobibor 16-7-1943’). Ze liggen voor de laatste vrij gekozen woning. Je ‘struikelt’ niet letterlijk. Je stokt even in je pas, met je hoofd en je hart.
In Amsterdam coördineert de Stichting Stolpersteine aanvragen, onderzoek en plaatsingen. De stichting werkt samen met nabestaanden, buurtgroepen en stadsdelen, en sluit aan bij het internationale project van Demnig. Op de site van de stichting vind je ook een overzichtskaart en praktische informatie over aanvragen en onderhoud.
Daarnaast bestaan in buurten van Oost actieve comités en buurtorganisaties die herdenkingen, schoonmaakacties en rondleidingen verzorgen. Denk aan het 4 mei-comité Oosterparkbuurt en buurtgroepen in 1018 (Oostelijke Eilanden/Weesperbuurt). Zij organiseren bijvoorbeeld jaarlijkse schoonmaakacties van de messing plaatjes, herdenkingen op Kastanjeplein, en wandelingen langs verhalen achter de stenen.
Oost is één van de stadsdelen met de meeste stenen van de stad. In Amsterdam zijn er al 3400 struikelstenen geplaatst. Alleen al in de Indische Buurt zijn dat 558 struikelstenen. Een lijst met adressen wordt publiek bijgehouden.
Een struikelsteen haalt de geschiedenis uit musea terug naar de voordeur. In Oost, waar hele straten hun Joodse buren hebben verloren, ontstaat zo een mozaïek van kleine, tastbare monumenten. Tijdens wandelingen en 4 mei-bijeenkomsten worden de namen hardop gelezen en verhalen gedeeld; zo wordt een abstract getal weer een leven met buren, een beroep, een lievelingswinkel op de hoek.
