Tijdens de landelijke Open Monumentendag stroomden afgelopen weekend bezoekers toe naar bekende én onbekende monumenten. Ook in Oost viel er iets bijzonders te ontdekken: voor het eerst opende Gemaal Zeeburg de deuren. Op de zonnige zondagmorgen fietsten en liepen steeds meer nieuwsgierige Amsterdammers richting Zeeburgerdijk, waar tientallen belangstellenden zich verzamelden.
Arie Martijn Schenk
Bij de ingang kregen bezoekers een gekleurde sticker. De groepen gingen vervolgens soepel naar binnen, begeleid door medewerkers van het waterschap. Eva leidde de oranje groep langs het gemaal en door de grote kelder onder het gebouw. Onderweg wees ze op details, legde het functioneren van de pompen uit en vertelde over de geschiedenis van dit monumentale bouwwerk.
Van doorspoelen naar pompen
Op deze plek stond al in 1879 een stoomgemaal dat de grachten doorspoelde en zo de stad leefbaar hield. In 1912 volgde de overstap naar elektriciteit, in 1943 verrees het huidige gebouw. Binnen draaien nog altijd de enorme schroefpompen die miljoenen liters water per uur kunnen verplaatsen. In 1965 kwam er een vierde pomp bij, waardoor de capaciteit verder groeide.
‘Tot 2010 stroomde water uit het IJmeer nog wekelijks door de grachten’, vertelt Eva. ‘Dat doorspoelen was nodig omdat afvalwater vroeger rechtstreeks in de grachten terechtkwam. Sinds alle woningen op het riool zijn aangesloten, is dat niet meer nodig.’
Onmisbare rol
‘Een echte primeur dit jaar’, vertelt Aukje Schep van Waterschap Amstel, Gooi en Vecht. ‘Het was al langer een wens om het gemaal open te stellen, maar het jubileum van 750 jaar Amsterdam is een mooie aanleiding om het nu te doen. Omdat het gemaal meerdere keren per jaar in actie komt, is het niet zeker dat dit nog een keer mogelijk is.’
Die rol blijkt cruciaal. Eva vertelt tegen de groep belangstellenden over een voorbeeld uit 2023: ‘Op 2 november sloot het IJ-front omdat de spuikokers in IJmuiden open bleven staan en het waterpeil in het Noordzeekanaal steeg. Toen ging Gemaal Zeeburg aan om het overtollige water weg te pompen.’
Het gemaal liet ook in 2015 zijn waarde zien. Een deelnemer aan de excursie vertelt: ‘Na hevige regenval dreigde de Amsterdam City Swim afgelast te worden door vervuild water in de Amstel. Rijkswaterstaat schakelde Gemaal Zeeburg in. Het resultaat: het peil zakte, de grachten spoelden door en de zwemtocht kon toch doorgaan.’
Architectuur en verrassing
Bezoekers verbaasden zich niet alleen over de techniek, maar ook over de uitstraling van het gebouw. Binnen vallen de grote ruimtes en kleuren direct op. Buiten tonen baksteen, glasstroken en opvallende blauwe leidingen de verwantschap met gebouwen als het Amstelstation. Geen toeval: beide zijn ontworpen door de Dienst der Publieke Werken in dezelfde periode. Sinds 2012 staat Gemaal Zeeburg daarom op de lijst van gemeentelijke monumenten.
Eva wijst de groep tenslotte op de twee stenen leeuwen bij de ingang aan het water. Identieke beelden staan ook bij de toegang van het Amsterdam-Rijnkanaal, net ten noorden van de Amsterdamsebrug. Het is een detail dat laat zien dat Gemaal Zeeburg niet alleen functioneert als watermachine, maar ook als monument van architectuur en symboliek.
