De Canon van Amsterdam maakt de geschiedenis van de stad bespreekbaar aan de hand van vijftig vensters, van middeleeuwse handelspunten tot moderne emancipatiebewegingen. Ter ere van 750 jaar Amsterdam is de Canon vernieuwd. oost-online licht een aantal van de vensters uit, met speciale aandacht voor Oost en de oostelijke binnenstad. Daar hebben veel van deze verhalen tastbare sporen achtergelaten. In deze aflevering Vlooienburg, de verdwenen buurt onder het huidige Waterlooplein.
Arie Martijn Schenk
Na het eerste verhaal over de Portugese Synagoge gaan we in deze tweede aflevering verder langs de straatstickers van de vernieuwde Canon van Amsterdam. Overal in de stad liggen inmiddels 49 vensters letterlijk op straat. Wie de QR-codes scant, duikt midden in de geschiedenis. Dit keer staan we stil bij Venster 10-1608.
Een eiland vol leven
Bij het Oudezijds Huiszittenhuis, waar nu de Academie van Bouwkunst zit (Waterlooplein 211), ligt de sticker van venster 10. Sta je daar met het gebouw in je rug, dan kijk je uit over de plek waar ooit Vlooienburg lag – een bruisend eiland vol mensen, handel en verhalen. Het is helemaal verdwenen, maar voor wie weet waar te kijken, leeft het nog in de grond en in de geesten van de stad.
Bart Wallet, hoogleraar Joodse geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en lid van de Canon-commissie, noemt Vlooienburg een van de eerste multiculturele buurten van de stad.
‘De Joodse gemeenschap begon hier. Eerst vestigden zich Portugese Joden, later Hoogduitse, maar ook Vlamingen en andere groepen vonden er een plek. Vlooienburg trok mensen van buiten, en dat patroon is nooit verdwenen: Amsterdam blijft een stad die verschillende nationaliteiten aantrekt’, zegt hij.
Wallet wijst op het contrast tussen toen en nu. ‘Wie nu op het plein staat, ziet de Stopera – het symbool van de macht, in het canon is juist ook veel aandacht voor de tegenmacht. Dat past bij de stad. Maar vergeet niet: hier stroomde ooit water. Vlooienburg lag op een eiland, met de Houtgracht erlangs. Het leven met het water is een blijvend thema in de geschiedenis van Amsterdam.’
De stem van Rob de Spa
In de podcast bij dit venster hoor je Rob de Spa, journalist en stadshistoricus met een tweede master in Joodse Studies. Hij woont vlak bij het Waterlooplein en onderzoekt de geschiedenis van Joods Amsterdam, vooral de armoede die ooit in dit gebied heerste.
‘Migranten uit de hele wereld woonden op en rond Vlooienburg, waar nu het stadhuis staat,’ vertelt hij. ‘Straathandel vormde het belangrijkste beroep: met een kar vol spullen trokken mensen de stad in. De drukte in de Jodenbreestraat was enorm. Toen de trams kwamen, botste dat met de straathandel. De gemeente verplaatste de karren naar een nieuw plein – het Waterlooplein. Dat ontstond toen de Houtgracht en de Leprozengracht werden gedempt.’
De overgang verliep niet soepel. Klanten bleven in de straat, wat in 1880 tot rellen leidde. Pas jaren later groeide het plein uit tot een succesvolle markt.
De nesjomme van het plein
Rob de Spa kijkt met gemengde gevoelens naar het Waterlooplein van nu. ‘Er komen hippe winkels en restaurants, maar marktkooplieden vrezen dat de ziel van het plein, de nesjomme, verdwijnt. Die rafelranden, die chaos, de oude spullen op een stuk zeil – dat maakt het Waterlooplein uniek. Ik hoop dat er ruimte blijft, ook voor het oude.’
De naam Vlooienburg verwijst vermoedelijk naar een ‘vloedborg’, een uiterwaarde die bij hoog water onderliep. De handel verschoof later richting Uilenburg, maar het karakter van een plek vol handel, ontmoeting en overlevingsdrang bleef.
Thema’s van nu
Volgens Bart Wallet raken de verhalen van Vlooienburg aan de kern van de vernieuwde Canon. ‘Het gaat over water, migratie en macht – thema’s die nog steeds actueel zijn. In zo’n kleine plek ligt de hele stad besloten.’
Het college van B en W gaf het Stadsarchief de opdracht om tijdens het jubileumjaar de Canon te vernieuwen en voor iedereen toegankelijk te maken. De Canon is geen afgerond verhaal, maar een uitnodiging om samen te blijven praten over het verleden. Want de geschiedenis van Amsterdam beïnvloedt de stad van nu.
Canon toegankelijker dan ooit
De vernieuwde Canon is digitaal beschikbaar via amsterdam.nl. Een gratis magazine is verkrijgbaar bij de Oba, het Stadsloket en het Stadsarchief. Vanaf 2026 krijgt de Canon een vaste plek in de Schatkamer van het Stadsarchief.
En op straat, in de stoep, op negenenveertig plekken in de stad – daar kun je elk venster letterlijk tegenkomen.
In de komende weken licht oost-online nog meer vensters uit die hun sporen hebben achtergelaten in Oost en de Oostelijke binnenstad.
Voor het 50e venster van de Canon zoekt de stad nog een gebeurtenis, plek, ontwikkeling of herinnering die daar volgens u echt thuishoort. Heeft u een idee voor het laatste venster van de Canon? Kijk op amsterdam.nl/canon.
