Woningcorporatie Stadgenoot stuurde in 2023 aan op beëindiging van het gemengd woonproject Stek Oost. Volgens de corporatie liet de veiligheid van bewoners én medewerkers zich niet meer waarmaken. Dat blijkt uit vertrouwelijke stukken van de gemeente en Stadgenoot, die in handen zijn van het tv-programma Zembla. Ondanks deze waarschuwingen houdt de gemeente Amsterdam de corporatie tot op heden aan het contract.

Arie Martijn Schenk

Noodkreet richting gemeente
In de vertrouwelijke documenten staat dat Stadgenoot de gemeente al in 2023 waarschuwde voor de veiligheidssituatie op het wooncomplex, waar 125 statushouders en 125 Nederlandse jongeren samenleven. De corporatie gaf daarbij aan niet langer voor de veiligheid te kunnen instaan. Toch koos de gemeente ervoor het project voort te zetten, zij het onder aangescherpte voorwaarden.

Idealistisch experiment
Stek Oost startte in 2018 als een van de eerste projecten in Nederland waar statushouders en Nederlandse jongeren samen onder één dak wonen. Het complex, gebouwd op een voormalig trainingsveld van voetbalvereniging Zeeburgia, gold als voorbeeld voor een nieuwe aanpak van het woningtekort. Jongeren zouden statushouders ondersteunen bij integratie en samen een community vormen. De gemeente trad op als opdrachtgever; Stadgenoot droeg zorg voor leefbaarheid en sociale veiligheid.

Ernstige problemen vanaf de start
Al kort na de opening stapelden de problemen zich op. Er deden zich geweldsincidenten voor, er speelde veel problematiek rond verward gedrag en er kwam een zedenzaak aan het licht. Zembla reconstrueerde aan de hand van vertrouwelijke documenten welke signalen van onveiligheid bij betrokken instanties binnenkwamen en hoe daarop werd gereageerd.

In de zomer van 2023 liep de situatie verder uit de hand. Meldingen over drugshandel, vechtpartijen en een vermoeden van een groepsverkrachting in een van de studio’s volgden elkaar op. Toen ook medewerkers van de woningcorporatie bedreigingen ontvingen, trok Stadgenoot een harde conclusie. De corporatie liet de gemeente weten met het project te willen stoppen. Manager Mariëlle Foppen zegt daarover bij Zembla: ‘Het werd toen evident dat wij het niet konden waarmaken en niet langer verantwoordelijkheid wilden dragen voor de veiligheid. Het ging simpelweg te ver.’

Aangescherpte afspraken
De gemeente stemde niet in met een volledige beëindiging. Wel volgden nieuwe afspraken. Vanaf 2024 gaat nog maximaal 30 procent van de 250 woningen naar statushouders. Daarnaast ligt de verantwoordelijkheid voor sociale veiligheid niet langer bij Stadgenoot.

Stadsdeelvoorzitter Carolien de Heer licht die keuze toe: ‘Je zet mensen niet in één keer op straat. Er wonen daar mensen. Die verplaats je niet zomaar.’ Tegelijk erkent de gemeente in een intern evaluatiestuk uit 2024 dat veiligheid en leefbaarheid op het complex niet langer te garanderen vielen.

Zedendelicten al vroeg bekend
In 2024 volgde een veroordeling van voormalig bewoner Mohammed R.A. voor twee verkrachtingen van medebewoners. Uit de vertrouwelijke stukken blijkt dat zowel Stadgenoot als de gemeente al in 2019 wisten van meerdere meldingen van verkrachting en aanranding rond deze bewoner. In een mail uit oktober 2019 schreef de corporatie aan gemeente en politie dat er ‘snel een plan van aanpak’ nodig was. Toch pleegde hij in 2021 opnieuw een verkrachting. Uithuiszetting volgde pas in maart 2022, kort daarna ook zijn aanhouding.

Advocaat Maartje van Megen, die een van de slachtoffers bijstaat, noemt dat tegenover Zembla ‘zeer kwalijk’. ‘Veel vrouwen liepen het risico om in de veiligheid van hun eigen huis verkracht te raken.’ De Heer stelt dat meerdere pogingen zijn ondernomen om de situatie te beheersen en de bewoner in zorg te krijgen, maar zonder resultaat.

Reactie stadsdeel Oost
Zembla heeft een reconstructie gemaakt van de incidenten die in het verleden hebben plaatsgevonden op Stek Oost. Het gaat om heftige incidenten die op geen enkele plek in de samenleving te rechtvaardigen zijn en die bestuurder Carolien de heer zonder voorbehoud afkeurt.

‘Ondanks dat de incidenten door een kleine groep personen zijn veroorzaakt, snappen wij heel goed dat dit iets doet met het veiligheidsgevoel van iedereen die op dit complex woont’, licht de stadsdeelvoorzitter toe. ‘Gemeenten stuiten bij de aanpak van bewoners met psychische problemen helaas iedere keer weer op juridische grenzen; de mogelijkheden om bewoners gedwongen zorg op te leggen of uit huis te plaatsen zijn beperkt en vragen zorgvuldige afweging binnen de Nederlandse wet- en regelgeving.’

Sinds de herstructurering van het sociaal beheer is de situatie op Stek sterk verbeterd. De rol van community builders is aangescherpt en er zijn positieve initiatieven, zoals het project Refugee Referees, dat statushouders opleidt tot scheidsrechter en in 2025 de Michael van Praag Award van de KNVB won. Veel oorspronkelijke bewoners zijn gebleven, wat de positieve ontwikkeling van de locatie ondersteunt.

‘Elke gemeente krijgt vanuit Den Haag de taak om als samenleving verantwoordelijkheid te nemen en statushouders te huisvesten; isolatie en uitsluiting zijn geen oplossingen’, zegt De Heer. ‘Met de kennis van nu zouden wij de start van het concept anders hebben ingericht, met name op het gebied van sociaal beheer, schaalgrootte en gebouwinrichting. Wanneer gemengd wonen gepaard gaat met intensieve begeleiding en voldoende investering, laat het positieve resultaten zien. Dat zien we vanaf de start op andere locaties en inmiddels ook Stek Oost.’

Onrust tot het einde
Berichten in de bewonersappgroep en gesprekken met bewoners laten een ander beeld zien, de onrust op Stek Oost houdt juist aan. Meerdere bewoners geven aan zich nog altijd onveilig te voelen. Het project loopt door tot april 2028. Daarna valt definitief het doek.

De uitzending Het woningexperiment was donderdag te zien op NPO 2 en wordt herhaald op maandag 19 januari om 17.00 uur op YouTube. En is terug te kijken op NPO plus.